Ισοκράτης: Η παιδεία ως δύναμη του λόγου (Μέρος Α’)

Είναι αναμφισβήτητο ότι ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης, στους οποίους αφιερώσαμε εξ ολοκλήρου την αρθρογραφία μας τον τελευταίο ενάμιση σχεδόν χρόνο, υπερέβησαν με το μνημειώδες έργο τους τα σύνορα του αιώνα μέσα στον οποίον το εκπόνησαν. Ωστόσο, είναι επίσης προφανές ότι δεν είναι δυνατόν να σχηματίσουμε μια ολοκληρωμένη εικόνα για τον πολιτισμό και την πνευματική ζωή του 4ου αιώνα π.Χ., εάν περιοριστούμε σε αυτά τα δύο σπουδαία ονόματα και αγνοήσουμε άλλους σημαντικούς εκπροσώπους του πνευματικού κόσμου της ίδιας χρονικής περιόδου.

Πριν αναφερθούμε στους τελευταίους, κρίνεται σκόπιμο να αποδώσουμε σε γενικές γραμμές το κλίμα της εποχής που εξετάζουμε. Θα μπορούσε να ειπωθεί επιγραμματικά ότι ο 4ος αιώνας π.Χ. είναι μια εποχή αγεφύρωτων αντιθέσεων και διστακτικών μεταβάσεων, που οδηγεί τελικά στην οικοδόμηση ενός καινούριου κόσμου. Οι ηγεμονικές βλέψεις των Αθηναίων, των Σπαρτιατών και –επ’ ολίγον– των Βοιωτών τίθενται σταδιακά σε δεύτερη μοίρα, καθώς ολοένα και περισσότερο αντηχεί το μήνυμα για εθνική ομόνοια και ασφάλεια, για γενική ειρήνη, τη λεγόμενη κοινή ειρήνη. Παράλληλα με το αθηναϊκό μεγαλείο –ένα μεγαλείο όμως που ανήκει στο χθες και έχει πλέον μουσειακό χαρακτήρα– προβάλλονται και άλλου είδους αντιλήψεις, οι οποίες, βάζοντας ως προμετωπίδα την ελληνική πνευματική και πολιτιστική υπεροχή, προλειαίνουν το έδαφος για μια σύνδεση των λαών, σαφώς επέκεινα των ορίων των καθιερωμένων πόλεων-κρατών.

Η γενική αυτή εικόνα αντανακλάται και στο χώρο της λογοτεχνίας, όπου η πίστη στην παράδοση και ένας άνεμος αλλαγής συνυπάρχουν. Έτσι, ενώ αρκετές αρχαίες ποιητικές μορφές, όπως η τραγωδία, καλλιεργούνται ακόμα σε μεγάλο βαθμό, κάνει τη δυναμική της εμφάνιση η ρητορική, η τέχνη του λόγου, που κατορθώνει να συναγωνιστεί επάξια ολόκληρη την ποίηση. Δεδομένου μάλιστα ότι η ρητορική άνοιξε μέτωπο –σε παιδαγωγικό επίπεδο– και με τη φιλοσοφία, αντιλαμβανόμαστε τον ουσιαστικό ρόλο που εντέλει διαδραμάτισε τον 4ο αιώνα π.Χ.

*Στη φωτογραφία του παρόντος άρθρου, γερμανόφωνη έκδοση για την αρχαία ρητορική, έργο του Manfred Fuhrmann.