Koyaanisqatsi / Powaqqatsi – Κριτική

Το «Koyaanisqatsi», με τις υπογραφές του Godfrey Reggio στη σκηνοθεσία και του Philip Glass στη μουσική επένδυση, αποτελεί ένα από τα καλύτερα παραδείγματα αυτού που είχαμε κατά νου στο HiTech όταν «πλάσαμε» τον όρο «Ηχοθέαμα» για να τιτλοφορήσουμε την αντίστοιχη στήλη του περιοδικού: Ένα έργο πλούσιο τόσο σε οπτικό όσο και σε ηχητικό περιεχόμενο, μια καλλιτεχνική πρόταση που είναι ταυτόχρονα και μια εμπειρία πολυμέσων, προορισμένη να συγκινήσει με ερεθίσματα μοιρασμένα και στα μάτια και στα αφτιά.
Προς μεγάλη ικανοποίηση των φανατικών οπαδών του φιλμ -που δεν είναι καθόλου λίγοι, αν κρίνουμε από τους σχετικούς δικτυακούς τόπους και τα πολυσύχναστα ιντερνετικά forum- το «Koyaanisqatsi», συνοδευόμενο από το «Powaqqatsi», το δεύτερο μέρος της τριλογίας την οποία ο Reggio εμπνεύστηκε από την κουλτούρα των Ινδιάνων Χόπι (το τρίτο και τελευταίο μέρος ήταν το πρόσφατο «Naqoyqatsi»), κυκλοφόρησε πρόσφατα σε κοινή έκδοση με φορμά διπλού DVD.
Στα στούντιο της MGM έχει γίνει πολύ καλή δουλειά για τη μεταγραφή σε 1,85:1 αναμορφικό widescreen, με αποτέλεσμα η ηλικία των φιλμ να μη γίνεται καθόλου αισθητή. Η εικόνα είναι ανανεωμένη και καθαρή, με φυσικό και όχι επιτηδευμένο χρώμα. Παράλληλα, η νέα μπάντα Dolby Digital 5.1 πετυχαίνει πολύ ικανοποιητική κατανομή του ήχου στο χώρο της ακρόασης.
Το «Koyaanisqatsi» («ζωή χωρίς ισορροπία» στη διάλεκτο των Χόπι), το πρώτο μέρος της τριλογίας, με παραγωγό τον Francis Ford Coppola και διευθυντή φωτογραφίας τον Ron Fricke, κυκλοφόρησε στις αίθουσες το 1982 και αμέσως δημιούργησε μεγάλη αίσθηση. Η σύλληψη της πρότασής του ήταν απλή αλλά πρωτόγνωρη στα μέχρι τότε κινηματογραφικά δεδομένα. Επρόκειτο για ένα πειραματικό ντοκιμαντέρ χωρίς υπόθεση ή αφήγηση. Για οπτικό του μέρος είχε έναν καταιγισμό τοπίων της υπαίθρου είτε εικόνων από τη ζωή σε αστικά κέντρα, σε εναλλαγή με στιγμιότυπα από την καθημερινότητα ανώνυμων ανθρώπων. Το ξεδίπλωμά του υπάκουε σε ένα υποβλητικό, συχνά επικό εσωτερικό ρυθμό, διαφορετικό στις διάφορες φάσεις του φιλμ, ο οποίος παίζει καθοριστικό ρόλο για την αποκρυπτογράφηση των μηνυμάτων του έργου και των σχολίων που εμμέσως παραθέτει ο σκηνοθέτης. Όπως τονίζει ο Reggio στη συνέντευξή του, που φιλοξενείται στο 25άλεπτης διάρκειας ντοκιμαντέρ «Essence Of Life» (συνοδεύει την κυκλοφορία ως πρόσθετη παροχή), το φιλμ δημιουργεί διαφορετικές εντυπώσεις και συναισθήματα σε κάθε διαφορετικό θεατή/ακροατή, και αυτό είναι ένα από τα μεγάλα του πλεονεκτήματα.
Η μουσική επένδυση ανατέθηκε στον Αμερικανό Philip Glass, έναν από τους σημαντικότερους συνθέτες του 20ού αιώνα, αναγνωρισμένο ιδιαίτερα για τη συμβολή του στην εξέλιξη και διάδοση του μινιμαλισμού. Αν και πρωταγωνιστής στα ρεύματα της σύγχρονης έντεχνης μουσικής, ο Philip Glass, υπήρξε ανέκαθεν εκλαϊκευτής -και πoιο πεδίο θα ήταν πιο δεκτικό από τη μουσική του σινεμά για να εφαρμόσει αυτή του την πεποίθηση. Η σχετική του παραγωγή περιλαμβάνει πολλά αξιόλογα σάουντρακ (Kundun, The Secret Agent, Mishima, The Thin Blue Line), ενώ ιδιαίτερη μνεία αξίζει στις αισθητικά συναφείς avant-garde όπερες «Einstein On The Beach», «Satyagraha» και «Akhnaten».
Το σάουντρακ που συνέθεσε για το «Koyaanisqatsi» -βασισμένο σε παλλόμενα, κυκλικά επαναλαμβανόμενα ρυθμικά σχήματα που επιταχύνονται ή επιβραδύνονται παρακολουθώντας την επί της οθόνης δράση- αντλεί την κεντρική του ιδέα από το ύφος που χαρακτήριζε τη δουλειά του συνθέτη στις αρχές της δεκαετίας του ’80, αξιοποιώντας σύνολο από κίμπορντ, πνευστά και φωνή. Η θεματική μετατόπιση του φιλμ από τα γυμνά τοπία της νοτιοδυτικής Αμερικής στον επιταχυμένο, συχνά απάνθρωπο τρόπο ζωής των μεγάλων αστικών κέντρων του αμερικανικού Βορρά (οι λήψεις κατά κύριο λόγο έχουν γίνει στη Νέα Υόρκη) «δένει» με μοναδικό τρόπο με τα επικά, άχρονα ηχοτοπία του Glass.
Στο «Powaqqatsi» (1987) («ζωή σε μεταμόρφωση» στη διάλεκτο των Χόπι) κυρίως θέμα αποτελούν οι αυτόχθονες κοινότητες του νοτίου ημισφαιρίου και η ταχύτατη μεταμόρφωσή τους, αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασής τους με το βιομηχανοποιημένο Βορρά. Η μουσική επένδυση (επίσης του Glass) ενσωματώνει ήχους από την Ινδία, την Αφρική και τη Νότια Αμερική φλερτάροντας έντονα με τη world music. Το αισθητικό αυτό προφίλ εντείνεται από τη χρήση ποικίλων κρουστών οργάνων από όλο τον κόσμο. Σε γενικές γραμμές το «Powaqqatsi» είναι μια απόπειρα που, παρ’ ότι αξιόλογη, δεν πλησιάζει το ριζοσπαστισμό του «Koyaanisqatsi».