Τεχνολογία: Πώς οι «έξυπνες» συσκευές μπορούν να γίνουν όπλα στα χέρια των κακοποιητών

Για πολλούς ανθρώπους, η «έξυπνη» τεχνολογία συνιστά ευκολία, ασφάλεια και σύνδεση.

Συσκευές όπως ηχεία, κάμερες, θερμοστάτες και αυτοματοποιημένα συστήματα έχουν σχεδιαστεί για να διευκολύνουν την καθημερινή ζωή.

Ωστόσο, καθώς η τεχνολογία ενσωματώνεται όλο και περισσότερο στα σπίτια, δημιουργεί επίσης νέες ευκαιρίες για κατάχρηση.

Η Έλεν πίστευε ότι η μετακόμισή της σε ένα νέο διαμέρισμα, μετά τον χωρισμό με τον κακοποιητικό σύντροφό της, σηματοδοτούσε την αρχή της ανεξαρτησίας της, όπως είπε στους Financial Times.

Μπορούσε να αποφασίζει πότε να έρχεται και να φεύγει, να επιλέγει τι θα μαγειρεύει και να απολαμβάνει τον δικό της χώρο. Ένα πρωί, ενώ καθόταν στην ηλιόλουστη κουζίνα της, αυτή η αίσθηση ηρεμίας διακόπηκε από δυνατή μουσική ραπ που ερχόταν από κάπου μέσα στο σπίτι.

Οι στίχοι ήταν επιθετικοί και απειλητικοί. Αρχικά, υπέθεσε ότι ο ήχος προερχόταν από κάποιον γείτονα.

Αλλά αφού έψαξε το διαμέρισμα, ανακάλυψε ότι η μουσική έπαιζε από το δικό της έξυπνο ηχείο — παρά το γεγονός ότι το κομμάτι δεν περιλαμβανόταν στις λίστες αναπαραγωγής της.

Η μουσική σταμάτησε, αλλά η ανησυχητική εμπειρία την σημάδεψε. Όταν το περιστατικό επαναλήφθηκε λίγες μέρες αργότερα, πείστηκε ότι η συσκευή ελέγχονταν εξ αποστάσεως.

Υποψιάστηκε τον πρώην σύζυγό της, ο οποίος κατά τη διάρκεια του γάμου τους επέμενε συχνά ότι ήταν ο μόνος αρμόδιος για θέματα τεχνολογίας.

Το περιστατικό ήταν ένα ακόμη παράδειγμα ενός πολύ μακροχρόνιου μοτίβου χειραγώγησης και ελέγχου.

Για χρόνια, λέει, είχε βιώσει συμπεριφορές που είχαν σκοπό να την κάνουν να αμφισβητήσει τη δική της κρίση, συμπεριλαμβανομένης της παρακολούθησης μέσω καμερών στο σπίτι.

Το έξυπνο ηχείο έγινε ένα ακόμη εργαλείο που επέτρεψε στον έλεγχο να συνεχιστεί ακόμη και μετά τον χωρισμό.

Κακοποίηση με τη βοήθεια της τεχνολογίας

Όταν σκεφτόμαστε για τους κινδύνους που ενέχουν οι έξυπνες οικιακές συσκευές, η πρώτη μας ανησυχία είναι πως θα χρησιμοποιηθούν από εγκληματίες, απατεώνες ή ακόμα και αυταρχικά καθεστώτα για να μας παρακολουθούν.

Ωστόσο, ο πιο άμεσος κίνδυνος δεν έρχεται από έξω, αλλά από μεσα.

Η εμπειρία που περιέγραψε η Έλεν, αντανακλά μια αυξανόμενη μορφή ψυχολογικής βίας γνωστή ως «τεχνολογικά διευκολυνόμενος εξαναγκαστικός έλεγχος», σύμφωνα με τους Financial Times.

Παραδοσιακά, ο εξαναγκαστικός έλεγχος περιλαμβάνει μοτίβα εκφοβισμού, παρακολούθησης και περιορισμού που αποσκοπούν στην κυριαρχία επί ενός άλλου ατόμου.

Η έξυπνη τεχνολογία έχει διευρύνει τους τρόπους με τους οποίους μπορεί να ασκηθεί αυτός ο έλεγχος.

Ο όρος «gaslighting» προέρχεται από το θεατρικό έργο του Πάτρικ Χάμιλτον του 1938 Gas Light, στο οποίο ένας σύζυγος χειραγωγεί τη γυναίκα του ώστε να πιστέψει ότι τα γεγονότα που συμβαίνουν γύρω της είναι φανταστικά. Αρνούμενος επανειλημμένα τις εμπειρίες της, την οδηγεί να αμφισβητήσει τη δική της ψυχική υγεία.

Η χρήση της λέξης μπορεί να έχει καταστεί διαδεδομένη σε κοινωνικά και πολιτικά πλαίσια, αλλά η πρακτική εφαρμογή του στο σπίτι εξελίσσεται παράλληλα με την ανάπτυξη της έξυπνης τεχνολογίας.

Οι τακτικές είναι ποικίλες. Είτε από το εσωτερικό του σπιτιού, είτε από μια άλλη γειτονιά, πόλη ή ακόμα και χώρα, οι ρυθμίσεις των οικιακών συσκευών μπορούν να τροποποιηθούν με σκοπό να αναστατώσουν και να ενοχλήσουν το άτομο που κατοικεί εκεί.

Με την πάροδο του χρόνου, αυτά τα περιστατικά μπορούν να προκαλέσουν φόβο, σύγχυση και απώλεια εμπιστοσύνης στην προσωπική αντίληψη της πραγματικότητας.

Οι ρυθμίσεις του ρολογιού τροποποιούνται έτσι ώστε να χάνει κανείς ραντεβού ή να μην προλαβαίνει να παραλάβει τα παιδιά από το σχολείο, με αποτέλεσμα το άτομο αυτό να φαίνεται αναξιόπιστο, ανίκανο να εμπιστευτεί ακόμη και τον εαυτό του. Οι ρυθμίσεις του ηλεκτρικού ρεύματος μπορούν να παραποιηθούν ώστε να σβήνουν οι οικιακές συσκευές και τα φώτα.

Η τηλεόραση μπορεί να ενεργοποιηθεί στη μέγιστη ένταση για να διαταράξει τον ύπνο. Μια γυναίκα περιγράφει εξ αποστάσεως παρέμβαση στον λέβητα και τη θέρμανση, με αποτέλεσμα ο χώρος να γίνεται δυσάρεστος, ακόμη και ακατοίκητος.

Μια άλλη αναφέρει ότι ο σύντροφός της την παρακολουθούσε κρυφά μέσω των έξυπνων ηχείων, αφού μια δικαστική απόφαση τον υποχρέωσε να εγκαταλείψει το σπίτι και να διακόψει κάθε επαφή.

Όταν το σπίτι σου γίνεται εργαλείο παρακολούθησης

Η Emma Pickering, υπεύθυνη για θέματα κακοποίησης μέσω τεχνολογικών μέσων και οικονομικής ενδυνάμωσης στην οργάνωση Refuge, η οποία ασχολείται με την καταπολέμηση της ενδοοικογενειακής βίας, δήλωσε ότι οι περιπτώσεις που παραπέμφθηκαν στην ομάδα της κατά τη χρονική περίοδο έως τον Μάρτιο του 2026 αυξήθηκαν κατά 78 τοις εκατό σε σύγκριση με το προηγούμενο έτος.

«Δεν περιορίζονται στους διαδικτυακούς χώρους ή στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, [ο εξαναγκαστικός έλεγχος και η παρενόχληση] συμβαίνουν όλο και περισσότερο στα σπίτια των θυμάτων μέσω συνηθισμένων συσκευών».

Τα έξυπνα ηχεία, οι κάμερες, οι πρίζες, τα κουδούνια πόρτας, τα συστήματα θέρμανσης και ακόμη και οι οικιακές συσκευές μπορούν ενδεχομένως να μετατραπούν σε εργαλεία παρακολούθησης.

Οι κάμερες πόρτας, για παράδειγμα, εγκαθίστανται συχνά για λόγους ασφαλείας. Ωστόσο, μπορούν επίσης να επιτρέψουν σε κάποιον να παρακολουθεί τους επισκέπτες που εισέρχονται και εξέρχονται από μια ιδιοκτησία, συμπεριλαμβανομένων φίλων, μελών της οικογένειας ή επαγγελματιών που υποστηρίζουν κάποιον που προσπαθεί να ξεφύγει από την κακοποίηση.

Οι ειδικοί περιγράφουν την κατάσταση ως μια συνεχή πάλη μεταξύ της τεχνολογικής προόδου και των νέων μορφών εκμετάλλευσης.

Καθώς οι συσκευές γίνονται πιο ικανές, αυξάνονται και οι ευκαιρίες για κατάχρηση.

Η Leonie Tanczer, ειδική σε αναδυόμενες τεχνολογίες και ασφάλεια, περιγράφει το ζήτημα ως «πρόβλημα της γάτας και του ποντικιού».

Λειτουργίες που κάποτε περιορίζονταν σε υπολογιστές και τηλέφωνα είναι πλέον ενσωματωμένες σε καθημερινά οικιακά αντικείμενα, δημιουργώντας νέους κινδύνους που πολλοί χρήστες δεν προβλέπουν.

Ο ψυχολογικός αντίκτυπος του ψηφιακού ελέγχου

Αν και πάντα υπήρχαν φόρουμ όπου οι δράστες μπορούν να μοιράζονται ιδέες σχετικά με την παρακολούθηση, η γενετική τεχνητή νοημοσύνη (Generative AI) συμβάλλει στη συλλογή πληροφοριών και «επιταχύνει τη βλάβη», αναφέρει η Pickering της Refuge.

«Παλαιότερα, οι δράστες έπρεπε να αναζητούν σε διάφορα μέρη, όπως έναν ιστότοπο για να κατεβάσουν λογισμικό υποκλοπής ή να παρακολουθήσουν βίντεο στο YouTube. Τώρα, με την τεχνητή νοημοσύνη, είναι εύκολο να βρουν ό,τι χρειάζονται».

Οι συνέπειες της κακοποίησης που διευκολύνεται από την τεχνολογία μπορεί να είναι σοβαρές.

Σε μια μελέτη που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «The British Journal of Social Work», οι ερευνητές περιέγραψαν συναισθήματα απώλειας εμπιστοσύνης, ιδιωτικότητας και ελέγχου, τα οποία, σε συνδυασμό με τον φόβο, οδήγησαν τα άτομα να «αμφισβητήσουν τη δική τους αντίληψη για την πραγματικότητα».

Αν και και τα δύο φύλα μπορούν να υφίστανται ενδοοικογενειακή βία, αυτή είναι πιο διαδεδομένη μεταξύ των γυναικών.

Σύμφωνα με το Κέντρο Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων των ΗΠΑ, περισσότερες από μία στις τρεις γυναίκες και περισσότεροι από ένας στους έξι άνδρες υφίστανται σεξουαλική ή σωματική βία και/ή παρενόχληση από σύντροφο.

Η Tanczer αναφέρει ότι οι γυναίκες, ειδικά των παλαιότερων γενεών, παραδοσιακά δεν είναι τόσο εξοικειωμένες με την τεχνολογία όσο οι άνδρες.

Οι συσκευές, λέει, συνήθως «αγοράζονται από τον δράστη και τα συμβόλαια είναι στο όνομά του».

Ο ρόλος των εταιρειών τεχνολογίας και των αρχών

Καθώς αυξάνεται η ευαισθητοποίηση, εντείνεται η πίεση προς τις εταιρείες τεχνολογίας να σχεδιάζουν προϊόντα με γνώμονα την ασφάλεια.

Οργανώσεις κατά της ενδοοικογενειακής βίας υποστηρίζουν ότι οι κατασκευαστές πρέπει να εξετάζουν πώς θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν καταχρηστικά οι συσκευές πριν φτάσουν στους καταναλωτές.

Η Refuge έχει ζητήσει να ενσωματωθεί η ασφάλεια σε όλη τη διαδικασία σχεδιασμού και ανάπτυξης.

Οι ειδικοί υποστηρίζουν ότι οι εταιρείες πρέπει να συνεργαστούν με επιζώντες και οργανώσεις υποστήριξης για να κατανοήσουν τους πιθανούς κινδύνους.

Ορισμένες εταιρείες τεχνολογίας έχουν αρχίσει να αντιμετωπίζουν το ζήτημα. Η IBM εισήγαγε αρχές σχεδιασμού που αποσκοπούν στη μείωση της κατάχρησης συνδεδεμένων συσκευών, συμπεριλαμβανομένων μέτρων που αποσκοπούν στην αποτροπή της παράκαμψης των τοπικών ελέγχων από απομακρυσμένες ρυθμίσεις.

Παράλληλα, οι αρχές επιβολής του νόμου αντιμετωπίζουν επίσης δυσκολίες στην αντιμετώπιση της κακοποίησης που βασίζεται στην τεχνολογία.

Η διερεύνηση της ψηφιακής παρενόχλησης απαιτεί εξειδικευμένες γνώσεις, και τα θύματα ενδέχεται να δυσκολεύονται να εξηγήσουν τι συμβαίνει όταν τα αποδεικτικά στοιχεία είναι κρυμμένα μέσα στα οικιακά συστήματα.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι αρχές υποτίμησαν ιστορικά αυτά τα αδικήματα, επειδή δεν υπήρχε προφανής σωματική βία. Ωστόσο, δικαστικές υποθέσεις έχουν αποδείξει ότι η παρενόχληση και η παρακολούθηση με τη βοήθεια της τεχνολογίας μπορούν να διωχθούν ποινικά.

Οι ειδικοί τονίζουν τη σημασία της καταγραφής των περιστατικών, της διατήρησης των αποδεικτικών στοιχείων και της αναζήτησης εξειδικευμένης βοήθειας όπου είναι απαραίτητο.

Αναζήτηση ασφάλειας και αποκατάσταση της ανεξαρτησίας

Η πρόκληση για την κοινωνία δεν είναι απλώς να αποφασίσει αν η έξυπνη τεχνολογία έχει θέση στα σπίτια, αλλά να διασφαλίσει ότι αυτά τα εργαλεία σχεδιάζονται και χρησιμοποιούνται με τρόπους που προστατεύουν την ιδιωτικότητα, την ανεξαρτησία και την προσωπική ασφάλεια.

Καθώς οι επιζώσες ανακτούν την αυτοπεποίθησή τους μετά από ψυχολογική χειραγώγηση, ένα από τα πιο σημαντικά βήματα είναι να μάθουν να εμπιστεύονται ξανά τις δικές τους εμπειρίες.

Η ίδια αρχή που ορίζει το «gaslighting» — το να κάνεις κάποιον να αμφιβάλλει για αυτό που ξέρει ότι είναι αλήθεια — δεν πρέπει να επιτρέπεται να συνεχίζεται μέσω των συσκευών που έχουν δημιουργηθεί για να κάνουν τις ζωές μας πιο εύκολες.

Και η κακοποίηση δεν πρέπει να μπορεί να συνεχιστεί στον χώρο που όλοι πρέπει να νοιώθουμε ασφάλεια: το σπίτι μας.