Το DNA στις παλαιολιθικές σπηλαιογραφίες οδηγεί στους πρώτους καλλιτέχνες της ανθρωπότητας

Για δεκαετίες οι προϊστορικές σπηλαιογραφίες θεωρούνταν πολύτιμες κυρίως για τις εικόνες που διασώζουν. Σήμερα, όμως, οι επιστήμονες ανακαλύπτουν ότι οι ίδιες οι χρωστικές μπορεί να κρύβουν κάτι ακόμη πιο σημαντικό: γενετικό υλικό από τους ανθρώπους που τις δημιούργησαν.

Σύμφωνα με το Hyperallergic, ερευνητές εντόπισαν ίχνη αρχαίου ανθρώπινου DNA σε βαφές παλαιολιθικών βραχογραφιών σε σπήλαια της Ισπανίας και της Πορτογαλίας, αποδεικνύοντας για πρώτη φορά ότι το γενετικό υλικό μπορεί να παραμείνει εγκλωβισμένο μέσα στις χρωστικές για χιλιάδες χρόνια. Η εξέλιξη αυτή δημιουργεί την προοπτική να μπορέσουμε στο μέλλον να μάθουμε περισσότερα ακόμη και για την ταυτότητα των καλλιτεχνών που ζωγράφισαν τους τοίχους των σπηλαίων πριν από δεκάδες χιλιάδες χρόνια.

Τα ευρήματα δημοσιεύθηκαν στις 23 Ιουνίου στο επιστημονικό περιοδικό Nature Communications. Η μελέτη πραγματοποιήθηκε από ομάδα με επικεφαλής την Άλμπα Μποσόμς Μέσα του Ινστιτούτου Εξελικτικής Ανθρωπολογίας Μαξ Πλανκ στη Λειψία και αποτελεί μέρος του διεθνούς ερευνητικού προγράμματος First-Art, στο οποίο συμμετέχουν ειδικοί από την Ισπανία, την Πορτογαλία, την Ιταλία, την Κίνα, τη Γερμανία και το Ηνωμένο Βασίλειο.

Στόχος του προγράμματος είναι να μελετήσει την ηλικία, τη χημική σύσταση και τις τεχνικές δημιουργίας της προϊστορικής βραχογραφίας. Η δυνατότητα ανάκτησης DNA από τις ίδιες τις ζωγραφιές προσθέτει πλέον ένα εντελώς νέο εργαλείο στην αρχαιολογική έρευνα, η οποία μέχρι σήμερα βασιζόταν κυρίως σε οστά, δόντια, ιζήματα και υπολείμματα ζώων για να ανασυνθέσει τη ζωή των παλαιολιθικών πληθυσμών.

Οι επιστήμονες συνέλεξαν δείγματα χρωστικών από 24 βραχογραφίες σε 11 σπήλαια της Ισπανίας και της Πορτογαλίας. Ανάμεσά τους βρίσκονταν απλά γεωμετρικά ή γραμμικά σημάδια, τα χαρακτηριστικά αποτυπώματα χεριών στο σπήλαιο Μαλτραβιέσο της Εξτρεμαδούρα, αλλά και οι διάσημες παραστατικές τοιχογραφίες της Αλταμίρα στην Κανταβρία.

Βίσονες απεικονίζονται στο Σπήλαιο της Αλταμίρα, στην Κανταβρία της Ισπανίας. Οι τοιχογραφίες χρονολογούνται στην Ανώτερη Παλαιολιθική περίοδο (περ. 40.000–10.000 π.Χ.). (Φωτογραφία: Cristian Violatti / World History Encyclopedia)

Παρότι μόνο λίγα από τα δείγματα περιείχαν ανθρώπινο DNA, οι ερευνητές θεωρούν ότι αυτό δεν περιορίζει τις δυνατότητες της μεθόδου. Όπως επισημαίνουν, διαφορετικές τεχνικές ζωγραφικής, άλλες γεωγραφικές περιοχές ή διαφορετικές περίοδοι της προϊστορίας ενδέχεται να διατηρούν γενετικό υλικό σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό.

Η προοπτική αυτή αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον για εμβληματικές τοποθεσίες εκτός Ευρώπης, όπως το Cueva de las Manos στην Αργεντινή. Το σπήλαιο φιλοξενεί εκατοντάδες αποτυπώματα χεριών ηλικίας 9.500 έως 13.000 ετών και οι νέες τεχνικές ίσως επιτρέψουν στο μέλλον να μάθουμε περισσότερα για τους ανθρώπους που τα δημιούργησαν.

Τα έργα τέχνης ως βιολογικά αρχεία

Η σχέση επιστήμης και τέχνης δεν είναι νέα. Από την κατασκευή σύνθετων χρωστικών, όπως το Αιγυπτιακό Μπλε, έως τις τεχνικές όπτησης της κεραμικής, η καλλιτεχνική δημιουργία βασιζόταν πάντοτε στη γνώση των φυσικών επιστημών.

Σήμερα, όμως, η επιστήμη δεν μελετά μόνο τον τρόπο κατασκευής ενός έργου τέχνης. Εξετάζει και τα βιολογικά ίχνη που έχουν παραμείνει επάνω του.

Η ιστορικός της επιστήμης και ειδική στο αρχαίο DNA Μόνικα Γκριν εξηγεί ότι η αρχαιογενετική έχει ήδη αλλάξει όσα γνωρίζουμε για τις μετακινήσεις των ανθρώπινων πληθυσμών, τις πανδημίες και την ανθρώπινη ιστορία.

«Η ανάκτηση μοριακών στοιχείων από το παρελθόν — είτε προέρχονται από ανθρώπους είτε από οργανισμούς με τους οποίους αλληλεπιδρούσαν — έχει αλλάξει ριζικά όσα γνωρίζουμε για τις μετακινήσεις των πληθυσμών και τις πανδημίες. Τα δεδομένα μπορούν να βρίσκονται παντού: από την οδοντική πλάκα μέχρι το δάπεδο ενός σπηλαίου», δήλωσε στο Hyperallergic.

Νέο κεφάλαιο για την ιστορία της τέχνης

Τα τελευταία χρόνια, οι αναλύσεις αρχαίου DNA δεν περιορίζονται μόνο στα αρχαιολογικά ευρήματα. Αντίστοιχες τεχνικές έχουν εφαρμοστεί στις ίνες της Σινδόνης του Τορίνο, αλλά και σε αντικείμενα που συνδέονται με τον Λεονάρντο ντα Βίντσι, δείχνοντας ότι η αρχαιογενετική μπορεί να ανοίξει νέους δρόμους και στην ιστορία της τέχνης.

Οι ίδιοι οι ερευνητές αναγνωρίζουν ότι το DNA δεν μπορεί να απαντήσει σε όλα τα ερωτήματα. Ωστόσο, τα ελάχιστα βιολογικά ίχνη που διατηρούνται πάνω σε έργα τέχνης αποκαλύπτουν ολοένα περισσότερες πληροφορίες για τους δημιουργούς τους, από την προϊστορία μέχρι τον Μεσαίωνα, ακόμη και για την αυθεντικότητα ή τις πλαστογραφίες ιστορικών έργων.

Το βασικό συμπέρασμα της μελέτης είναι ότι ένα έργο τέχνης δεν αποτελεί μόνο φορέα εικόνων και συμβολισμών. Μπορεί να λειτουργεί και ως ένα βιολογικό αρχείο, διατηρώντας στοιχεία που μας επιτρέπουν να πλησιάσουμε περισσότερο τους ανθρώπους που το δημιούργησαν πριν από χιλιάδες χρόνια.

* Κεντρική Φωτογραφία: Χέρια στο σπήλαιο Cuevas de las Manos, στον ποταμό Ρίο Πιντούρας, κοντά στην πόλη Περίτο Μορένο, στην επαρχία Σάντα Κρους της Αργεντινής. (Φωτογραφία: δημόσιος τομέας / Wikimedia Commons)