Πάπυροι του Ερκολάνο: Άγνωστα έργα αρχαίου έλληνα φιλόσοφου αναδύθηκαν από τις στάχτες τους χάρη στην ΑΙ

Δύο άγνωστα ως σήμερα έργα του επικούρειου φιλόσοφου Φιλοδήμου έρχονται στο φως χάρη σε σύστημα τεχνητής νοημοσύνης που διάβασε τυλιγμένους, απανθρακωμένους παπύρους από την περίφημη βιβλιοθήκη του Ερκολάνο, ρωμαϊκής πόλης που θάφτηκε στην έκρηξη του Βεζούβιου το 79 μ.Χ.

Το εντυπωσιακό επίτευγμα ανακοινώθηκε την Πέμπτη από τους υπεύθυνους του Vesuvius Challenge, μιας ασυνήθιστης συνεργασίας φιλολόγων και επιστημόνων υπολογιστών για την αποκρυπτογράφηση των εκατοντάδων παπύρων της βιβλιοθήκης.

Οι ερευνητές κατάφεραν μεταξύ άλλων να διαβάσουν 70 στήλες του παπύρου «172», ο οποίος αποκαλύπτεται ότι περιέχει το έργο Περί κακιῶν, Βιβλίο Α΄ του Φιλόδημου του Επικούρειου, το οποίο χρονολογείται στο δεύτερο μισό του πρώτου αιώνα π.Χ. Ο βιβλίο πραγματεύεται τα ελαττώματα χαρακτήρα, τα ανθρώπινα πάθη αλλά και τις αρετές που οδηγούν στην ευδαιμονία.

Ακόμα, η προσπάθεια έφερε αποσπάσματα από τον πάπυρο «139», στον οποίο αναγνωρίστηκε ένα δεύτερο έργο του Φιλοδήμου, επίσης άγνωστο ως σήμερα, το Περί θεῶν, Βιβλίο Η’. Η αποκρυοτογράφηση αποκαλύπτει ότι το έργο Περί θεῶν, του οποίου μέχρι σήμερα ήταν γνωστός μόνο ο πρώτος τόμος, ήταν στην πραγματικότητα πολύτομο.

«Για σχεδόν δύο χιλιετίες, πολλά από αυτά τα κείμενα διατηρούνταν μεν σε υλική μορφή αλλά παρέμεναν πνευματικά απρόσιτα» δήλωσε ο Μπρεντ Σιλς του Πανεπιστημίου του Κεντάκι, ιδρυτής του Vesuvius Challenge.

«Σήμερα, ύστερα από χρόνια διεπιστημονικής εργασίας που συνδύασε προηγμένες τεχνικές απεικόνισης, τεχνητή νοημοσύνη, ακαδημαϊκή έρευνα και έναν διαγωνισμό καινοτομίας, είμαστε επιτέλους σε θέση να τα διαβάσουμε» είπε.

Ο πάπυρος 172 με κείμενα του Φιλοδήμου διαβάστηκε χωρίς να ξετυλιχτεί (Vesuvius Challenge)

Βίλα των Παπύρων

Ο Φιλόδημος ήταν συνεχιστής του αθηναίου ηδονιστή φιλόσοφου Επίκουρου και πιθανώς επιμελητής της βιβλιοθήκης του Ερκολάνο.

Οι πάπυροι του Ερκολάνο (γνωστού και ως Ηράκλεια) ανακαλύφθηκαν τον 18ο αιώνα στα ερείπια μιας βίλας που ενδέχεται να ανήκε στην οικογένεια του πεθερού του Ιούλιου Καίσαρα.

Πάνω από 1.800 πάπυροι εκτιμάται ότι είχαν συγκεντρωθεί στη «Βίλα των Παπύρων», η οποία εστιαζόταν στη Φιλοσοφία, ιδιαίτερα τη σχολή του Επίκουρου. Ολόκληρο το κτήριο θάφτηκε από ηφαιστειακή τέφρα όταν ο Βεζούβιος εξερράγη και κατέστρεψε την πόλη μαζί με την Πομπηία.

Σε αντίθεση με τα περισσότερα κλασσικά κείμενα που γνωρίζουμε σήμερα, τα οποία είναι αποτέλεσμα διαδοχικών αντιγραφών από αρχαία κείμενα, οι πάπυροι του Ερκουλάνο περιλαμβάνουν πρωτότυπα αρχαία έργα.

Αυτό διαπιστώθηκε από τους ελάχιστους παπύρους που ήταν δυνατό να διαβαστούν μετά το ξετύλιγμά τους. Οι περισσότεροι από αυτούς περιέχουν κείμενα που συνδέονται με τη φιλοσοφική σχολή του Επίκουρου, συμπεριλαμβανομένων αποσπασμάτων του έργου του Περί Φύσεως, γραμμένα από τον ίδιο τον ηδονιστή φιλόσοφο.

Η «Βίλα Getty» στο Λος Άντζελες βασίστηκε στο σχέδιο της Βίλας των Παπύρων (Wikimedia Commons)

Η αρχή για την αποκρυπτογράφηση των καρβουνιασμένων παπύρων του Ερκολάνο ξεκίνησε την περασμένη δεκαετία, όταν η ομάδα του Σιλς δημιούργησε λεπτομερή τρισδιάστατα μοντέλα δύο ρολών σαρώνοντάς τα με ακτίνες Χ σε επιταχυντή σωματιδίων.

Οι εικόνες τροφοδοτήθηκαν σε λογισμικό που «ξετύλιξε» εικονικά τους παπύρους στη μορφή επίπεδων σελίδων. Και η προσεκτική εξέτασή τους αποκάλυψε ότι κάποιοι χαρακτήρες ήταν αμυδρά ορατοί υπό τη μορφή μικροσκοπικών ρωγμών, εκεί όπου είχε ακουμπήσει η αρχαία πένα.

Πέρασαν χρόνια, μέχρι το 2023, μέχρι να αναπτυχθεί ο αλγόριθμος που διάβασε ένα πρώτο απόσπασμα.

Μια άλλη εξέλιξη ήρθε το 2024, όταν αναγνωρίστηκαν για πρώτη φορά αποσπάσματα κειμένων που αποδίδονται στον Φιλόδημο.

Περίπου 25 πάπυροι έχουν «ξετυλιχθεί» εικονικά μέχρι σήμερα, ενώ περίπου 600 παραμένουν τυλιγμένοι στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Νάπολης και σε ιδρύματα της Βρετανίας και της Γαλλίας.

Στη συνέντευξη Τύπου που δόθηκε την Πέμπτη στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Νάπολης, στη σκιά του Βεζούβιου, ανακοινώθηκε ακόμα η αποκρυπτογράφηση 1,5 μέτρων κειμένου από τον πάπυρο «1667», του οποίου ο συγγραφέας παραμένει άγνωστος.

Σύμφωνα με την ανάλυση της παπυρολογικής ομάδας, το κείμενο φαίνεται να είναι μια φιλοσοφική πραγματεία για την ηθική, τις τέχνες και την ανθρώπινη συμπεριφορά, η οποία πιθανότατα ανακλά τη στωική σκέψη.

«Αν το κείμενο είναι πράγματι μια στωική πραγματεία, τότε ο Χρύσιππος θα ήταν ένας πιθανός υποψήφιος» δήλωσε η Φεντερίκα Νικολάρντι, παπυρολόγος του Πανεπιστημίου «Φεντερίκο ΙΙ» της Νάπολης.

Η Βίλα των Παπύρων ανακαλύφθηκε το 1750 και το μεγαλύτερο μέρος της δεν έχει ακόμα ανασκαφεί. Εκατοντάδες ακόμα πάπυροι πιστεύεται ότι μπορεί να περιμένουν θαμμένοι.