Το Μπάουχαους απέναντι στην AfD: Οι σκιές της ναζιστικής ρητορικής επιστρέφουν στη Γερμανία

Το ιστορικό Μπάουχαους στο Ντεσάου προετοιμάζεται ακόμη και για δικαστικές συγκρούσεις με την ακροδεξιά Εναλλακτική για τη Γερμανία (AfD), καθώς η ηγεσία του ιδρύματος εκφράζει φόβους ότι η πολιτιστική ρητορική του κόμματος θυμίζει ολοένα και περισσότερο τις επιθέσεις που δεχόταν ο μοντερνισμός την εποχή του ναζισμού.

«Το AfD έχει καταλάβει ότι ο πολιτισμός είναι ίσως το σημαντικότερο πολιτικό πεδίο. Εδώ κρίνονται οι αξίες, ο τρόπος με τον οποίο συμβιώνουμε και αυτό που θεωρούμε φυσιολογικό.»

Σύμφωνα με δημοσίευμα των Financial Times, η διευθύντρια του Ιδρύματος Μπάουχαους, Μπάρμπαρα Στάινερ, υποστηρίζει ότι το AfD έχει μετατρέψει το Μπάουχαους σε έναν από τους βασικούς στόχους της πολιτιστικής του πολιτικής ενόψει των περιφερειακών εκλογών του Σεπτεμβρίου στη Σαξονία-Άνχαλτ.

«Χρησιμοποιούν λέξεις-κλειδιά και κώδικες. Όσοι γνωρίζουν την ιστορία τους καταλαβαίνουν αμέσως από πού προέρχονται. Οι υπόλοιποι μπορεί να θεωρούν ότι είναι αθώοι όροι», δήλωσε η Στάινερ στους Financial Times από το γραφείο της στο Ντεσάου.

Η ίδια αποκάλυψε ότι για πρώτη φορά προχώρησε σε ασφαλιστική κάλυψη έναντι πιθανών αγωγών, ενώ πολιτιστικοί οργανισμοί της περιοχής ανταλλάσσουν ήδη νομικές συμβουλές και εμπειρίες για το πώς θα αντιμετωπίσουν ενδεχόμενες παρεμβάσεις, περικοπές χρηματοδότησης ή απομακρύνσεις στελεχών.

«Είμαστε νομικά προετοιμασμένοι», ανέφερε χαρακτηριστικά, προσθέτοντας ότι η ανησυχία δεν αφορά μόνο το μέλλον του ιδρύματος αλλά μια συνολικότερη αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζεται ο πολιτισμός. «Γνωρίζουμε περίπου τι έρχεται. Υπάρχουν παραδείγματα από άλλες χώρες», σημείωσε, παραπέμποντας στις εμπειρίες της Ουγγαρίας, της Πολωνίας και της Σλοβακίας.

Τι θα πει «ωραίο»;

Η ένταση κλιμακώθηκε το 2024, όταν ο εκπρόσωπος του AfD για θέματα πολιτισμού στη Σαξονία-Άνχαλτ, Χανς-Τόμας Τίλσνάιντερ, κατέθεσε πρόταση με τίτλο «Το λάθος μονοπάτι του μοντερνισμού» («Irrweg der Moderne»).

Το κείμενο ζητούσε μια «κριτική επανεξέταση» του Μπάουχαους, υποστηρίζοντας ότι η αισθητική του συνέβαλε στη δημιουργία «ψυχρών» και «αφιλόξενων» κτιρίων και απομάκρυνε την αρχιτεκτονική από τις παραδοσιακές μορφές κατοίκησης. Στην ουσία, η κριτική αυτή στρέφεται εναντίον του ίδιου του μοντερνιστικού οράματος που εξέφρασε το Μπάουχαους τον 20ό αιώνα: της ιδέας ότι η αρχιτεκτονική πρέπει να απομακρυνθεί από τη διακόσμηση και την ιστορική παράδοση και να δώσει προτεραιότητα στη λειτουργικότητα, την απλότητα και τις ανάγκες της σύγχρονης κοινωνίας.

«Η αρχιτεκτονική που αξίζει στον άνθρωπο δεν τον αντιμετωπίζει όπως είναι σήμερα, αλλά όπως θα μπορούσε να γίνει. Οφείλει να βλέπει τις δυνατότητές του και να αξιοποιεί τις δημιουργικές δυνάμεις της εποχής της. Γι’ αυτό και δεν περιορίζεται απλώς στην ικανοποίηση των αναγκών του παρόντος, ούτε υπηρετεί κάποια απόλυτη ή αιώνια ιδεολογία.»

Η Μπάρμπαρα Στάινερ, διευθύντρια του Bauhaus Dessau Foundation, συνομιλεί με επισκέπτες στο Μπάουχαους του Ντεσάου, μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς της UNESCO που σχεδιάστηκε από τον Walter Gropius και κατασκευάστηκε μεταξύ 1925 και 1926, στο Ντεσάου της Γερμανίας, στις 17 Ιουνίου 2026. (REUTERS/Axel Schmidt)

Για τη Στάινερ, ωστόσο, το πρόβλημα δεν βρίσκεται μόνο στην κριτική αλλά και στη γλώσσα που χρησιμοποιείται. Όπως είπε στους Financial Times, ο όρος «Irrweg der Moderne» παραπέμπει σε αντιμοντερνιστικές αντιλήψεις που αντιμετώπιζαν τη νεωτερικότητα ως μια λανθασμένη πορεία, η οποία απομάκρυνε τη Γερμανία από τις παραδοσιακές πολιτιστικές της αξίες.

Η συζήτηση αυτή δεν είναι καινούργια. Ο φιλόσοφος Τέοντορ Αντόρνο, ο οποίος ασχολήθηκε εκτενώς με την κληρονομιά του μοντερνισμού, υποστήριζε ότι η αρχιτεκτονική δεν είναι ποτέ πολιτικά ή κοινωνικά ουδέτερη. Αντίθετα, αντανακλά τις αξίες και τις προσδοκίες μιας κοινωνίας για το μέλλον της. «Η αρχιτεκτονική που αξίζει στον άνθρωπο τον αντιμετωπίζει όχι όπως είναι σήμερα, αλλά όπως θα μπορούσε να γίνει», έγραφε στο Ο Φονξιοναλισμός Σήμερα (1965), περιγράφοντας μια φιλοδοξία που βρισκόταν στον πυρήνα του οράματος του Μπάουχαους. Τι θα μπορούσε, λοιπόν, να σημαίνει μια επιστροφή στο παρελθόν;

Ένα σύμβολο με ιστορία συγκρούσεων

Η ευαισθησία γύρω από τέτοιες διατυπώσεις γίνεται πιο κατανοητή αν ανατρέξει κανείς στην ιστορία του ίδιου του κινήματος. Το Μπάουχαους, που ιδρύθηκε το 1919 από τον Βάλτερ Γκρόπιους, εξελίχθηκε σε ένα από τα σημαντικότερα ρεύματα της σύγχρονης αρχιτεκτονικής και του σχεδιασμού, αλλά βρέθηκε από νωρίς στο στόχαστρο εθνικιστικών και συντηρητικών κύκλων της Γερμανίας.

Με την άνοδο των ναζί, η εχθρότητα αυτή μετατράπηκε σε επίσημη πολιτική. Το Μπάουχαους κατηγορήθηκε ότι προωθεί τον «πολιτιστικό μπολσεβικισμό» και μια αισθητική ξένη προς τις γερμανικές παραδόσεις. Το 1932 το δημοτικό συμβούλιο του Ντεσάου, όπου οι ναζί είχαν ήδη αναδειχθεί σε κυρίαρχη πολιτική δύναμη, αποφάσισε το κλείσιμο της σχολής, η οποία διαλύθηκε οριστικά το 1933 υπό την πίεση του καθεστώτος του Αδόλφου Χίτλερ.

Για τον λόγο αυτό, κάθε σύγχρονη επίθεση που παρουσιάζει τον μοντερνισμό ως ένα «λάθος μονοπάτι» αποκτά αναπόφευκτα ιστορικούς συνειρμούς που υπερβαίνουν τα όρια μιας απλής αρχιτεκτονικής διαφωνίας.

Ποιο είναι όμως τελικά το «λάθος» μονοπάτι και ποιο το «σωστό»; Ποιος καθορίζει τι θεωρείται πρόοδος και τι παρακμή, τι είναι αποδεκτό και τι «εκφυλισμένο», ποια αισθητική αξίζει να διασωθεί και ποια να απορριφθεί; Αυτά είναι τα ερωτήματα που συνοδεύουν το Μπάουχαους από τη γέννησή του πριν από περισσότερο από έναν αιώνα και τα οποία φαίνεται να επιστρέφουν σήμερα στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης στη Γερμανία.

Η καφετέρια του Μουσείου Μπάουχαους του Ντεσάου, στο Ντεσάου της Γερμανίας, στις 17 Ιουνίου 2026. (REUTERS/Axel Schmidt)

Αξίζει να σημειωθεί ότι σήμερα το συγκρότημα του Μπάουχαους αποτελεί μνημείο παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς της UNESCO και προσελκύει δεκάδες χιλιάδες επισκέπτες από όλο τον κόσμο. Παρά τη διεθνή του ακτινοβολία, η Στάινερ θεωρεί ότι η συζήτηση γύρω από το μέλλον του αντανακλά μια ευρύτερη πολιτική και κοινωνική σύγκρουση.

«Το AfD έχει καταλάβει ότι ο πολιτισμός είναι ίσως το σημαντικότερο πολιτικό πεδίο», είπε στους Financial Times. «Εδώ κρίνονται οι αξίες, ο τρόπος με τον οποίο συμβιώνουμε και αυτό που θεωρούμε φυσιολογικό».

Και καταλήγει με μια προειδοποίηση: «Δεν μπορούμε να συγκρίνουμε πλήρως τη σημερινή εποχή με εκείνη πριν από εκατό χρόνια. Μπορούμε όμως να συγκρίνουμε τη στιγμή που ζούμε».