«Θεραπείες» μεταστροφής: Βασανιστήρια με ψευδοεπιστημονικό μανδύα – Πώς η Ελλάδα τις επιτρέπει από το παράθυρο

Πρόσφατα η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δεσμεύθηκε να εκδόσει σύσταση στα κράτη-μέλη για να απαγορεύσουν τις διαβόητες «θεραπείες μεταστροφής». Πρόκειται για μισό βήμα μπροστά, αλλά χωρίς να προχωράει σε ριζικά μέτρα.

Ως θεραπεία μεταστροφής ή «επανόρθωσης», ορίζεται οποιαδήποτε παρέμβαση (ψυχοθεραπευτική, ψυχολογική, ιατρική, φαρμακευτική, συμπεριφορική ή πνευματική) που αποσκοπεί στην αλλαγή του σεξουαλικού προσανατολισμού ή της ταυτότητας φύλου ενός ατόμου.

Είναι θεραπείες μόνο κατ’όνομα, αφού στην πράξη συνιστούν πρακτικές κακοποίησης. Σύμφωνα με ανεξάρτητους εμπειρογνώμονες του ΟΗΕ οι θεραπείες μεταστροφής αποτελούν βασανιστήριο. Οι εγκυρότεροι διεθνείς φορείς υγείας και ψυχικής υγείας τις καταδικάζουν, καθώς έχει αποδειχθεί ότι είναι ιδιαίτερα βλαβερές και επικίνδυνες.

Σχεδόν τα 4 στα 10 ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα στην Ελλάδα έχουν εκτεθεί σε «θεραπείες μεταστροφής».

Το ελληνικό παράδοξο με τις θεραπείες μεταστροφής

Στην Ελλάδα οι πρακτικές μεταστροφής έχουν τυπικά απαγορευθεί με νόμο από το 2022. Ωστόσο, όπως αποδεικνύουν τα ερευνητικά δεδομένα, δεν έχουν σταματήσει. Σύμφωνα με την τελευταία έκθεση της ILGA Europe (η μεγαλύτερη οργάνωση-ομπρέλα για τα δικαιώματα των ΛΟΑΤΚΙ+), η οποία βασίζεται σε στοιχεία της Υπηρεσίας Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ, σχεδόν το 40% των ΛΟΑΤΚΙ+ ατόμων στην Ελλάδα έχει εκτεθεί σε τέτοιου είδους «θεραπείες». Πρόκειται για το υψηλότερο ποσοστό σε όλη την ΕΕ.

Όπως δηλώνει στο in η κλινική ψυχολόγος Νάνσυ Παπαθανασίου, συνιδρύτρια τoυ επιστημονικού φορέα Orlando LGBT+ Ψυχική Υγεία Χωρίς Στίγμα, η τροπολογία απαγόρευσης των θεραπειών μεταστροφής (άρθρο 62, Ν.4931/2022), είναι τόσο ατελής και προβληματική, που επιτρέπει και επισήμως τη διαιώνισή τους.

Συγκεκριμένα, η τροπολογία ορίζει ότι «απαγορεύεται η διενέργεια πρακτικών μεταστροφής σε ευάλωτα πρόσωπα», δηλαδή σε ανηλίκους ή σε ενήλικες που τελούν σε δικαστική συμπαράσταση. Διευκρινίζει ωστόσο ότι επιτρέπονται με τη συναίνεση του ατόμου που υποβάλλεται σε αυτές. Πώς μπορεί όμως ένα άτομο να συναινέσει στην κακοποίησή του; Πόσο συναινετική είναι η έκθεση σε θεραπείες μεταστροφής, όταν είναι αποτέλεσμα εκβιαστικών πιέσεων ή στιγματισμού που οδηγεί στην αυτό-ενοχοποίηση;

Τέλος, ο νόμος απαγορεύει τη «διαφήμιση πρακτικών μεταστροφής από επαγγελματίες, έναντι οικονομικού ανταλλάγματος. Όμως δεν λέγεται τίποτα για τις πρακτικές που διενεργούνται «αφιλοκερδώς»,  σε εκκλησιαστικό – θρησκευτικό πλαίσιο, οι οποίες παραμένουν διαδεδομένες.

Βασανιστήρια σε εκκλησιαστικό πλαίσιο

Σύμφωνα με την πρώτη εθνική έρευνα που διεξήχθη στην Ελλάδα για τις θεραπείες μεταστροφής (Orlando, 2021), στη διενέργειά τους πρωταγωνιστούν οι επαγγελματίες ψυχικής υγείας με 52%. Ακολουθούν οι ιερείς/εξομολόγοι/εκκλησιαστικοί λειτουργοί με 24%. Καταγράφονται επίσης επαγγελματίες υγείας (9%) και εναλλακτικοί θεραπευτές – άτομα με άλλες ειδικότητες (15%).

Σύμφωνα με τις μαρτυρίες των ατόμων που συμμετείχαν στην έρευνα, οι ψευδο-θεραπείες περιλάμβαναν από ψυχολογική βία μέχρι σωματική και σεξουαλική βία, με τις πρακτικές «επανόρθωσης» μέσω υπηρεσιών ψυχικής υγείας να είναι οι συχνότερες. Ακολουθούσαν πρακτικές τιμωρίας και αποστέρησης, ειδικά εντός θρησκευτικών πλαισίων, ενώ καταγράφηκαν επίσης σεξουαλική παρενόχληση αλλά και «επανορθωτικός» βιασμός στο πλαίσιο θρησκευτικής κατήχησης.

Οι συνέπειες για τα θύματα, που βαφτίζονται «θεραπευόμενοι», είναι βαριές: κατάθλιψη, αγχώδεις διαταραχές, αυτοτραυματισμοί και αυξημένος κίνδυνος απόπειρας αυτοκτονίας, που αγγίζει το 30% για τα νεαρά άτομα.

Τι συμβαίνει σήμερα

Τέσσερα χρόνια μετά την ψήφιση της τροπολογίας που απαγορεύει εν μέρει τις πρακτικές μεταστροφής στην Ελλάδα, ο φορέας που διενήργησε την έρευνα εξακολουθεί να δέχεται καταγγελίες και μαρτυρίες από άτομα που τις έχουν υποστεί. Ειδικά για τα ανήλικα και νεαρά τρανς άτομα, η κατάσταση ενδέχεται να είναι ακόμα χειρότερη. Οργανώσεις και δίκτυα υπερ-συντηρητικών επαγγελματιών, προωθούν δήθεν μετριοπαθείς προσεγγίσεις στην ταυτότητα φύλου, που συχνά οδηγούν σε θεραπείες μεταστροφής, μέσω ψυχοθεραπείας, σημειώνει το Orlando.

Μισή δέσμευση της Κομισιόν ενάντια στις θεραπείες μεταστροφής

Κατόπιν επίμονων μαζικών εκκλήσεων πολιτών και οργανώσεων – που περιλάμβαναν τη συλλογή ενός εκατομμυρίου υπογραφών – η Κομισιόν επιτέλους δεσμεύθηκε να απευθύνει σύσταση στα κράτη μέλη, για την πλήρη κατάργηση των πρακτικών μεταστροφής.

Η ΙLGA Europe χαιρετίζει την εξέλιξη ως αποφασιστικό βήμα προόδου. Προς το παρόν, μόνο οκτώ χώρες της ΕΕ έχουν απαγορεύσει τις πρακτικές μεταστροφής: Βέλγιο, Κύπρος, Γαλλία, Γερμανία, Ελλάδα, Μάλτα, Πορτογαλία και Ισπανία.

«Οι πρακτικές μεταστροφής δεν είναι θέμα πίστης ή θεραπείας, αλλά μια μορφή βίας που μεταμφιέζεται σε φροντίδα και την οποία η Ευρώπη μπορεί και πρέπει να τερματίσει. Έχουμε υψηλές προσδοκίες ότι η παρούσα σύσταση θα μεταφραστεί γρήγορα σε εθνικές απαγορεύσεις, επαγγελματική λογοδοσία και πραγματική προστασία για τους επιζώντες σε ολόκληρη την Ευρώπη», δηλώνει η ανακοίνωση της οργάνωσης.

Προβληματικός ο ελληνικός νόμος

Η Νάνσυ Παπαθανασίου τονίζει ότι η ελληνική κυβέρνηση έχει αγνοήσει εκκλήσεις για οριζόντια απαγόρευση των θεραπειών μεταστροφής για όλες τις ηλικίες και σε όλα τα πλαίσια, όπως ισχύει για παράδειγμα στην Κύπρο. Το γεγονός ότι στην Ελλάδα έχει ψηφιστεί ένας ατελής και προβληματικός νόμος, καθιστά δύσκολη την ανακίνηση του θέματος, μολονότι τα προβλήματα παραμένουν και εντείνονται.

Αυτό το ζήτημα αναδεικνύει όχι μόνο ένα νομικό κενό, αλλά και την επιβίωση κοινωνικών προκαταλήψεων, με τον κίνδυνο νομιμοποίησης πρακτικών που ισοδυναμούν με βασανιστήρια, εν μέσω μιας γενικότερης υποχώρησης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.