Μια ματιά στο οικογενειακό άλμπουμ των «αυτοεξόριστων» Μαύρων Πανθήρων στην Αλγερία

Αυτή η φωτογραφία είναι μία από τις λίγες εικόνες στις οποίες ο Μασέο και ο Τζότζου Κλίβερ εμφανίζονται μαζί ως αδέλφια αλλά μόνοι τους, χωρίς τον έναν ή και τους δύο γονείς τους, τους ηγέτες του Κόμματος των Μαύρων Πανθήρων (BPP) Έλντριτζ Κλίβερ και Κάθλιν Νιλ Κλίβερ.

«Είναι καθισμένοι δίπλα-δίπλα σε μια καρέκλα, με τα χέρια τους να αγγίζονται. Παρόλα αυτά, υπάρχει αρκετός ελεύθερος χώρος, γεγονός που επιτρέπει μια καλύτερη θέαση της καρέκλας» γράφει η Λι Ρέιφορντ στο νέο της βιβλίο «When Home Is a Photograph: Blackness and Belonging in the World» και συνεχίζει:

«Θα αναφερθώ στους πολύ χαριτωμένους επιβάτες της καρέκλας σε λίγο. Πρώτα, ας μιλήσουμε για την ίδια την καρέκλα. Ένα σχετικά απλό έπιπλο, αυτή η καρέκλα τύπου carver (ένα πρώιμο αμερικανικό σχέδιο) διαθέτει κάθισμα και πλάτη επενδυμένα με ύφασμα με μοτίβο ζέβρας».

«Σύμφωνα με την Κάθλιν, αυτή η καρέκλα ήταν μια από τις αγαπημένες της και κατείχε περίοπτη θέση στο σπίτι τους στο Σαν Φρανσίσκο, όπου ζούσε με τον Έλντριτζ από το 1967 μέχρι που έφυγε για να τον συναντήσει στο Αλγέρι» – Λι Ρέιφορντ

«Τζότζου και Μασέο Κλίβερ, Ύδρα, Αλγέρι, 1970» από το οικογενειακό άλμπουμ φωτογραφιών της Κάθλιν Κλίβερ (© Αρχείο Kathleen Neal Cleaver· Φωτογραφία άλμπουμ: John Stephens

Αφρικανική θεματολογία

«Σύμφωνα με την Κάθλιν, αυτή η καρέκλα ήταν μια από τις αγαπημένες της και κατείχε περίοπτη θέση στο σπίτι τους στο Σαν Φρανσίσκο, όπου ζούσε με τον Έλντριτζ από το 1967 μέχρι που έφυγε για να τον συναντήσει στο Αλγέρι.

»Ήταν ένα από τα πολλά αντικείμενα με αφρικανική θεματολογία στο σπίτι τους: ζωγραφιές ζώων, σκαλιστές μάσκες, ασπίδες και δόρατα. Το μοτίβο ζέβρας θυμίζει φυσικά την εμβληματική εικόνα του Υπουργού Άμυνας του BPP, Χιούι Π. Νιούτον, μια φωτογραφία που σκηνοθέτησε ο Έλντριτζ Κλίβερ τον Μάιο του 1967».

Blair Stapp, «Χιούι Νιούτον, Υπουργός Άμυνας των Μαύρων Πανθήρων» (1968), λιθογραφικό μελάνι σε χαρτί με υπόστρωμα από λινό (Συλλογή του Εθνικού Μουσείου Αφροαμερικανικής Ιστορίας και Πολιτισμού του Smithsonian)

Black Power

Έχοντας πλήρη επίγνωση της δύναμης της εικόνας και της προσωπικότητας, ο Κλίβερ θεώρησε απαραίτητο να σκηνοθετήσει μια διαφημιστική φωτογραφία του Νιούτον, καθώς το Κόμμα κέρδιζε εθνική και διεθνή προσοχή μετά την κατάληψη του Καπιτωλίου της Καλιφόρνιας, μόλις λίγες ημέρες πριν τραβηχτεί αυτή η φωτογραφία.

«Περιέγραψα στο πρώτο μου βιβλίο, Imprisoned in a Luminous Glare (2013), πώς, μέσω της οπτικής της δραματουργίας, η φωτογραφία αποτύπωσε και αποσαφήνισε πολλές από τις αμφισημίες και τις ανταγωνιστικές τάσεις του Black Power που είχαν προσκολληθεί γύρω από τον λόγο» συνεχίζει η Λι Ρέιφορντ.

Τα αντικείμενα της διασποράς

Τα αφρικανικά αντικείμενα -τα δόρατα, οι ασπίδες, το χαλί από δέρμα ζέβρας- συμβόλιζαν τον πολιτισμικό εθνικισμό, μια φιλοσοφία που οριζόταν από ένα εξιδανικευμένο αφρικανικό παρελθόν και τη συνενωτική δύναμη μιας μονολιθικής μαύρης κουλτούρας.

Γνωρίζοντας, ωστόσο, ότι αυτά τα «αντικείμενα» –ή, πιο πιθανόν, τα αντίγραφά τους– προέρχονταν από το σπίτι των Κλίβερ, μας ωθεί να σκεφτούμε πιο προσεκτικά τον τρόπο με τον οποίο τα καθημερινά αντικείμενα μετατρέπονται σε ισχυρούς διαύλους σύνδεσης της διασποράς.

Τέσσερις φωτογραφίες της Κάθλιν και του Μασέο Κλίβερ, «Point Pescate, Νοέμβριος 1969», από το οικογενειακό άλμπουμ της Κάθλιν Κλίβερ (© Αρχείο Kathleen Neal Cleaver / Φωτογραφία άλμπουμ: John Stephens

Η γη των προγόνων

Στο δοκίμιό της «Επιστροφή στην Αφρική: Η εξέλιξη του Διεθνούς Τμήματος του Κόμματος των Μαύρων Πανθήρων (1969 – 1972)», η Κλίβερ έγραψε για τη σημασία μιας τέτοιας σύνδεσης, συγκεκριμένα στο πλαίσιο ενός ταξιδιού το 1972 στο Κονγκό-Μπραζαβίλ μιας αντιπροσωπείας των Πανθήρων, μιας ομάδας που λαχταρούσε να γίνει δεκτή ως οικογένεια από τους Αφρικανούς οικοδεσπότες της:

«Η επιθυμία να επιστρέψουν στην Αφρική ήταν πάντα ένα ισχυρό υπόγειο ρεύμα στην αφροαμερικανική εμπειρία. Η δίψα να δουν τη γη όπου οι πρόγονοί τους αιχμαλωτίστηκαν και μεταφέρθηκαν ως σκλάβοι στην Αμερική παρέμενε πάντα παρούσα μεταξύ των Μαύρων που αγωνίζονταν να εκφράσουν την ταυτότητά τους σε έναν κόσμο που κυριαρχούσαν οι Λευκοί».

Πέρα από τον χώρο και τον χρόνο

«Η κατοχή πόρων της διασποράς, για να χρησιμοποιήσουμε τον όρο της Τζάκλιν Νάσι Μπράουν, στον χώρο διαβίωσης κάποιου μπορεί να προσφέρει μια αίσθηση κίνησης και κινητικότητας, μια έκφραση σύνδεσης πέρα από το χώρο και το χρόνο, ειδικά σε μια κατάσταση ακινησίας και στασιμότητας» συνεχίζει η Λι Ρέιφορντ στο νέο της βιβλίο «When Home Is a Photograph: Blackness and Belonging in the World».

«Γνωρίζοντας ότι αυτά τα «αντικείμενα» –ή, πιο πιθανόν, τα αντίγραφά τους– προέρχονταν από το σπίτι των Κλίβερ, μας ωθεί να σκεφτούμε πιο προσεκτικά τον τρόπο με τον οποίο τα καθημερινά αντικείμενα μετατρέπονται σε ισχυρούς διαύλους σύνδεσης της διασποράς» – Λι Ρέιφορντ

«Στο σπίτι στην Ύδρα, Νοέμβριος 1970, Αλγέρι» από το οικογενειακό άλμπουμ φωτογραφιών της Κάθλιν Κλίβερ (© Αρχείο Kathleen Neal Cleaver / Φωτογραφία άλμπουμ: John Stephens

Η καρέκλα με μοτίβο ζέμπρας

Τα δόρατα, οι ασπίδες και οι μάσκες ήταν αντικείμενα που κάποιος θαύμαζε ως τέχνη και ζούσε μαζί τους. Αλλά η καρέκλα, ένας χώρος ανάπαυσης και προσωρινής ηρεμίας, ήταν κάτι στο οποίο έπρεπε να ζει κανείς.

Η κεντρική θέση της καρέκλας έχει επιπτώσεις στον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύουμε τη φωτογραφία της απελευθέρωσης των Μαύρων σε γενικές γραμμές. Η Κάθλιν αγαπούσε τόσο πολύ αυτή την καρέκλα που την έστειλε από το Σαν Φρανσίσκο στο Αλγέρι.

Σύμφωνα με την Κάθλιν, αυτή η φωτογραφία του Μασέο και του Τζότζου στην καρέκλα με το μοτίβο ζέβρας τραβήχτηκε την ημέρα που έφτασε το δέμα από τις Ηνωμένες Πολιτείες στο δεύτερο σπίτι τους στο Αλγέρι, στην προαστιακή περιοχή της Ύδρας. Ξεπακετάριζαν τα κουτιά και η Κάθλιν έβαλε τα παιδιά στην αγαπημένη της καρέκλα.

«Η καρέκλα, θα μπορούσαμε να πούμε, είναι εξίσου θέμα αυτής της φωτογραφίας όσο και τα παιδιά» παρατηρεί η Λι Ρέιφορντ.

Σπίτι σε διεθνές επίπεδο

Για τον πολίτη-υποκείμενο που ζει υπό συνθήκες αβεβαιότητας και εχθρότητας, το σπίτι είναι πάντα σε κίνηση, πρέπει αναγκαστικά να βρίσκεται εδώ και αλλού· το σπίτι είναι ανάπαυλα και καταφύγιο που πρέπει αναγκαστικά να είναι κινητό.

Η Κάθλιν δεν ήταν άγνωστη στο να δημιουργεί ένα σπίτι σε διεθνές επίπεδο. Είχε δει τους γονείς της, ειδικά τη μητέρα της, να εγκαθιστούν την οικογένεια σε κατοικίες στην Ινδία, τις Φιλιππίνες, τη Λιβερία και τη Σιέρα Λεόνε.

«Αυτή η ανατροφή ως πρεσβευτές (πράκτορες;) των Ηνωμένων Πολιτειών του Ψυχρού Πολέμου ήταν φυσικά πολύ διαφορετική από το να ζει κανείς στην εξορία ως εχθρός των Ηνωμένων Πολιτειών. Αλλά ένα κοινό στοιχείο για την Κάθλιν ήταν η ανάγκη να δημιουργήσει ένα οικείο περιβάλλον μέσα σε μια επίμονη καινοτομία» συνεχίζει η Λι Ρέιφορντ.

«Ήρθαμε με τα φουντωτά μαλλιά μας, τα μεγάλα σκουλαρίκια μας και τις κοντές φούστες μας, στυλ βαθιά εμβληματικά και λατρεμένα στις Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά σε μεγάλο βαθμό αντίθετα με τις προσδοκίες για σεμνή γυναικεία ενδυμασία στην ισλαμική Αλγερία» – Κάθλιν Κλίβερ

«Φίλη» (αριστερά) και «Κάθλιν» (δεξιά) από το οικογενειακό άλμπουμ της Κάθλιν Κλίβερ, με δύο εικόνες που λείπουν: «Hotel Aletti, Ιούλιος 1969» και «Παν-αφρικανικό Πολιτιστικό Φεστιβάλ» (© Αρχείο Kathleen Neal Cleaver / Φωτογραφία άλμπουμ: John Stephens.

Δύσκολη εμπειρία

Κάτι που αποδείχθηκε καθόλου εύκολο. Αν και η Κάθλιν γράφει ότι οι Μαύροι Πάνθηρες ήταν ενθουσιασμένοι που βρισκόντουσαν στην Αφρική, λόγω της θέσης που κατείχε η ήπειρος αυτή στο πολιτικό και πολιτισμικό τους φαντασιακό, η πραγματικότητα της ζωής στην εξορία και οι ιδιαιτερότητες της Αλγερίας, ειδικότερα, έκαναν την εμπειρία τους δύσκολη.

Από τους 30 Πάνθηρες που ζούσαν στο Αλγέρι στην ακμή της Διεθνούς Τμήματος, μόνο η Κάθλιν μιλούσε γαλλικά, ενώ κανείς δεν μιλούσε αραβικά. Κανείς δεν ήταν σε θέση να κατανοήσει την περίπλοκη πολιτική κατάσταση ή τις ιστορίες που ένωναν και χώριζαν τις διάφορες εθνοτικές, φυλετικές και θρησκευτικές ομάδες της Αλγερίας.

Η θέση της γυναίκας στην Αλγερία

«Και για τις γυναίκες, όπως θυμήθηκε η Κάθλιν κατά τη διάρκεια μιας συνέντευξης που μου έδωσε το 2018, “ήρθαμε με τα φουντωτά μαλλιά μας, τα μεγάλα σκουλαρίκια μας και τις κοντές φούστες μας”, στυλ βαθιά εμβληματικά και λατρεμένα στις Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά σε μεγάλο βαθμό αντίθετα με τις προσδοκίες για σεμνή γυναικεία ενδυμασία στην ισλαμική Αλγερία. Ο ενθουσιασμός για την απελευθέρωση των Μαύρων που έφερε την αποστολή των Πανθήρων στην Αφρική μετριάστηκε από την άγνοιά τους για την Αλγερία» γράφει η Λι Ρέιφορντ.

Βαβυλώνα

Επιστρέφοντας στη φωτογραφία, διαπιστώνουμε μια περίπλοκη χρωματική σύνθεση, στην οποία το μοτίβο ζέβρας ανταγωνίζεται το τυπικό ισλαμικό σχέδιο των πλακιδίων του δαπέδου.

Στο σπίτι που αγαπούσε και προστάτευε στο Σαν Φρανσίσκο, η καρέκλα είχε σκοπό να επικαλεστεί μια «αφρικανικότητα», έναν πόρο της διασποράς που φανταζόταν και έτσι δημιουργούσε μια (μονομερή) σύνδεση με έναν άλλο τόπο πέρα από τη Βαβυλώνα, μια επιθυμία της διασποράς που εκφραζόταν μέσω ενός υλικού αντικειμένου.

Σύμβολο σπιτιού

Τώρα, στην πραγματική Αφρική -την πραγματική, περίπλοκη Αφρική- η καρέκλα ήταν ένα σύμβολο του σπιτιού και όσων είχαν μείνει πίσω.

«Οι προοπτικές της φωτογραφίας απεικονίζουν μια φανταστική Αφρική που κάθεται πάνω σε μια πραγματική, μια ιδέα που αιωρείται πάνω από στέρεο έδαφος. Οι ιδέες του σπιτιού είναι εδώ ενσωματωμένες η μία μέσα στην άλλη. Και η καθεμία στηρίζει τα παιδιά της» καταλήγει η Λι Ρέιφορντ.

«When Home Is a Photograph: Blackness and Belonging in the World» της Λι Ρέιφορντ

*Το παραπάτω κείμενο δημοσιεύθηκε στο hyperallergic.com κι αποτελεί απόσπασμα που έχει προσαρμοστεί με την άδεια της συγγραφέως Λι Ρέιφορντ από το βιβλίο «When Home Is a Photograph: Blackness and Belonging in the World», το οποίο εκδόθηκε από τον οίκο Duke University Press στις 14 Απριλίου και διατίθεται στο διαδίκτυο και στα βιβλιοπωλεία / Πνευματικά δικαιώματα κειμένου: Duke University Press, 2026.