Σπύρος Μελάς: Λόγια απλά, βγαλμένα από την ψυχή

«Ο Γέρος του Μωρηά». Στενά τα όρια του τίτλου. Έπρεπε να περάσουν χρόνια και καιροί για να δικαιωθή η ιστορία, να τοποθετηθή τώρα μόλις στο ασάλευτο βάθρο της η μεγάλη φυσιογνωμία του Θοδωράκη Κολοκοτρώνη, να ξεπεταχθή γιγάντια επάνω από πρόσωπα και πράγματα του αγώνος με την πνευματική ωριμότητα, με την καταπληκτική ιστορική έρευνα, με την λογοτεχνική μαεστρία, με την γλωσσική δημοτική δημιουργία του Σπύρου Μελά και να γίνη ο Γέρος της Ελλάδος ολοκλήρου το συγκινητικό ανάγνωσμα, η διδαχή σε μεγάλους και μικρούς. Η φυσιογνωμία του Κολοκοτρώνη, βγαλμένη από πολλές γενεές πολλών Κολοκοτρωναίων, δεν ήτο δυνατόν να ψυχολογηθή βαθύτερα και να καθορισθή ευρύτερα απ’ οποιονδήποτε ιστορικό, γιατί το έργον του είνε άλλο, η ξηρά αφήγησις των γεγονότων, η απλή πιστοποίησις των «συμβάντων». Μορφές σαν του Θοδωράκη Κολοκοτρώνη, ξεχωριστές ανάμεσα σε ανθρώπους, σε κόσμους, σε αγώνες, θερμές και πολυσύνθετες στην ψυχή, στον νου, στην ορμή, στην εθνική συνείδησι, ξεφεύγουν από τα έγγραφα του ιστορικού με το στενό πνεύμα και πηγαίνουν ολόισα στην πλατειά διάνοια του δημιουργού και του καλλιτέχνη του λόγου.

«Ο ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ», 8.10.1955, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Ο Σπύρος Μελάς αντιμετώπισε το πρόβλημα της συγγραφής του Κολοκοτρώνη έπειτα από μια ώριμη και μεστωμένη σκέψι, προκατηχημένος, θάλεγα, θρησκευτικά, έπειτα από πολύχρονες συστηματικές έρευνες, μελέτες, αναζητήσεις βιβλίων, χειρογράφων, ξεκαθάρισμα γνωμών Ελλήνων και ξένων, ντοκουμέντων, τέλος, αυθεντικών. Έστησε το πελώριο πρόπλασμά του και το εμελέτησε απ’ όλες τις πλευρές, είδε όλα τα προτερήματα, και τα ελαττώματά του ακόμα, αν υπήρχαν, έκαμε την ανατομία της ψυχής, το εσφυρηλάτησε αποφασιστικά με στοργή, με το πάθος του δημιουργού, του έδωσε έκφρασι, του εφανέρωσε την ψυχή, εζωντάνεψε στο τέλος στην φαντασία μας τον Γέρο του Μωρηά — της Ελλάδος.

Εμείς που παρακολουθήσαμε ημέρες και νύχτες το δράμα της συγγραφής του Κολοκοτρώνη ξέρουμε ότι το μνημειώδες έργον του Σπύρου Μελά είνε αποτέλεσμα ηρωικής —πραγματικά— εργασίας, μοναδικής και υποδειγματικής στην ιστορία των ανθρώπων των ελληνικών γραμμάτων. Μια μεγάλη αίθουσα πλημμυρισμένη από ελληνικά και ξένα βιβλία, έγγραφα και σημειώσεις σε παράταξι γύρω απ΄το γραφείο του, οι απαραίτητοι σύμβουλοι για τον καθορισμό των γεγονότων, για την πολυκύμαντη ζωή του αγωνιστή της Πελοποννήσου, για το καθρέφτισμα της ορμητικής ψυχής του.

Όπως τα όπλα του Αχιλλέως βρήκαν τον ανάλογο υμνητή των, έτσι και με το μεγαλόπνοο έργον του Σπύρου Μελά βρήκαν τον λογοτέχνη και τον ιστορικό απολογητή η περικεφαλαία και τ’ άρματα του Κολοκοτρώνη, η ψυχή και η ρωμαλέα σκέψις του, η πολεμική χαρά και η εθνική του πίκρα, η ανύψωσις και ο κατατρεγμός, ο θρίαμβος του ηθικού, του γενναίου και του μεγαλόκαρδου μπροστά σε φίλους και εχθρούς, συγκλονισμοί και καταιγίδες στα στρατόπεδα, στα πολεμικά συμβούλια, στην εξόρμησι και στον αφανισμό, στην εξορία, στον χλευασμό αυτών των Ελλήνων, στην κατηγορία και στην απομόνωσι στο Μπούρτζι, στην δικαίωσι και στην χαρά της ελευθερίας, στην υπερτάτη μετριοφροσύνη του, στην γενική άφεσιν αμαρτιών όσων τον επίκραναν, στον θάνατο έπειτα από την μεγαλόπρεπη οικογενειακή αγαλλίασι.

Με λόγια απλά, βγαλμένα από την ψυχή και την δημοτική παράδοσι του ελληνικού λαού, γλωσσοπλάστης όπου η ανάγκη το επέβαλε, για να κλείση ασφαλέστερα την μορφή του ήρωα στην ψυχή των Ελλήνων, μας έδωκε την γενεά των Κολοκοτρωναίων σε ανάγλυφους τύπους και τον πολιορκητή της Τριπολιτσάς και τον νικητή των Δερβενακίων σε όλη την έκτασιν του αγώνος του ξαναζωντανεμένο.

Ανάμεσα από τις σελίδες του Σπύρου Μελά είδαν οι νεώτεροι Έλληνες την αγωνία του Γέρου στην Ζάκυνθο, το πέρασμά του στην Πελοπόννησο, το ανέβασμά του στα βουνά της Αρκαδίας, το ανέμισμα του γιαταγανιού του σε ώρες κρίσιμες για τον εθνικό αγώνα της ελευθερίας και άκουσαν την βροντερή φωνή του ανάμεσα στους κάμπους και στα στρατόπεδα.

Ιστορία και τέχνη έδωσαν το μνημειώδες έργον. Στοιχείο απαραίτητο το πρώτο χρονογραφικό υλικό, πολύτιμος δημιουργός η τέχνη και η γλώσσα για την ολοκλήρωσι και το άνοιγμα της ψυχής του ήρωα. Έργα σαν τον «Γέρο του Μωρηά» του Σπύρου Μελά αποτελούν την ευγενεστέρα πνευματική προσφορά στον αγώνα της ελευθερίας. Ο «Γέρος του Μωρηά» από τις στήλες του «Ελευθέρου Βήματος» βγήκε σε βιβλίο και ασφαλώς δεν διατρέχει κανένα κίνδυνο να μείνη αποκλειστικά κλειδωμένος στις βιβλιοθήκες. Ο παλμός του έγινε και παλμός του ελληνικού λαού, η σοφία και η τέχνη του κοινό αγαθό από τη μια άκρη του έθνους έως την άλλη. Γνώρισμα κι’ αυτό ότι η ιστορία βρήκε την ψυχή της και το μυστικό της τέχνης έγινε λαϊκή χαρά.

Έτσι συγκεντρωμένος καθώς εκυκλοφόρησε, ο πρώτος τόμος έχει όλην την ιστορική, λογοτεχνική και γλωσσική ενότητά του. Έργο άρτιο σε όλες τις μορφές του. Καμμιά αμαρτία δεν τον διώχνει από την ψυχή και τα χέρια του λαού. Βέβαια, η μέθοδος, το σύστημα, η πλατειά και ζωντανή περιγραφή, η αναπαράστασις, ας πούμε, προσώπων και πραγμάτων δεν είνε της αρεσκείας των ιστορικών. Αλλά και γι’ αυτό ακριβώς το έργον του Σπύρου Μελά έχει την εξαιρετική του αξία, την πρωτοτυπία του, για την Ελλάδα, γι’ αυτό θα ζήση και θα πάρη την θέσι μιας νεωτέρας Ιλιάδος.

Μορφή πολυσύνθετη και ηρωική ο Θοδωράκης Κολοκοτρώνης, προνομιούχον πνεύμα ανάμεσα στους ανθρώπους και στα πλήθη της εποχής του, ξεπεταγμένος παραπάνω απ’ όλους σε έργα και αποφάσεις, σε θέλησι και αυτοθυσία, βρήκε με την φλογερή πνοή του Σπύρου Μελά τον απολογητή του αγώνος και προ πάντων της ψυχής του. Γιατί αυτό κυρίως έλειπε από την ιστορία. Η ψυχή. Και συγγραφεύς και λογοτέχνης που ξαναζωντανεύει ανάμεσα στις σελίδες του την ψυχή των ηρώων, μου φαίνεται ότι δικαιωματικά μπορεί να διεκδικήση το βραβείο της ηρωικής πνευματικής εργασίας. Ο Σπύρος Μελάς είδε σε όλην την έκτασι το φως της ψυχής του Κολοκοτρώνη και το εσκόρπισε στις σελίδες του, για να φωτίζη πάντα την ηρωική μορφή και να παραδειγματίζη την νεωτέρα ελληνική γενεά.

Άνδρας γίνεται στην ψυχή, στην αρετή, στην θέλησι και στα έργα του κοινού αγαθού της ελευθερίας εκείνος που θα διαβάση τον «Γέρο του Μωρηά».

*Άρθρο του δημοσιογράφου, συγγραφέα και θεατρικού κριτικού Μιχαήλ Ροδά (1884-1948), που έφερε τον τίτλο «Άνδρας γίνεται…» και είχε δημοσιευτεί στην εφημερίδα «Ελεύθερον Βήμα» την Πέμπτη 9 Απριλίου 1931.

Ο Μιχαήλ Ροδάς

Ο Σπύρος Μελάς, τέκνο του μεσολογγίτη δικαστικού Ιωάννη Μελά και της ζακυνθινής Πηγής Παναγοπούλου, γεννήθηκε στη Ναύπακτο στις 13 Ιανουαρίου 1882 (κατά δήλωσιν του ιδίου, αν και απαντά σποράδην ως ημερομηνία γεννήσεώς του και η 18η Ιανουαρίου) και απεβίωσε στις 2 Απριλίου 1966.

«ΕΛΕΥΘΕΡΟΝ ΒΗΜΑ», 9.4.1931, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Διακεκριμένος δημοσιογράφος (και δη χρονογράφος), λογοτέχνης και θεατρικός συγγραφέας, ο Μελάς κατάφερε να σφραγίσει με το έργο του και την προσωπικότητά του μια ολόκληρη εποχή.

Ο Σπύρος Μελάς, που συνήθιζε να υπογράφει με το φιλολογικό του ψευδώνυμο («Φορτούνιο»), διετέλεσε πρόεδρος της Ακαδημίας Αθηνών (1959).

Στην κεντρική φωτογραφία του παρόντος άρθρου, πορτρέτο του Σπύρου Μελά διά χειρός Π. Βυζάντιου (πηγή: «Ο ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ», 26.11.1955, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»).