Ισπανικός Εμφύλιος: Το πνεύμα της αντιλογίας, ο ολέθριος ρόλος του χρυσού

Αντικρύζων κανείς τα φοβερά γεγονότα που από τετραμήνου εκτυλίσσονται εις την Ισπανίαν, από μιας ευρυτέρας ιστορικής σκοπιάς, καταλήγει εις το τραγικόν συμπέρασμα ότι η ιστορία επαναλαμβάνεται. Ο εμφύλιος πόλεμος που από εβδομάδων έχει γεμίση την Ισπανίαν με δεκάδες χιλιάδες κουφάρια και κατέστρεψε τόσους καλλιτεχνικούς θησαυρούς της, είνε ένας από τους πολλούς ισπανικούς εμφυλίους πολέμους. Μέχρι του απωτάτου παρελθόντος της, η Ισπανία ανέκαθεν εγνώρισε το φάσμα και την κατάραν του εμφυλίου σπαραγμού. Ποία είνε λοιπόν η αφορμή όλων αυτών των αδελφοκτονιών, όλης αυτής της σπατάλης εθνικών δυνάμεων, όλης αυτής της αυτοκτονίας μιας μεγάλης και υπερηφάνου χώρας; Κυρία υπόθεσις της τραγικής αυτής μοίρας της Ισπανίας ημπορεί να θεωρηθή η γεωγραφία! Ένα βλέμμα επί του γεωγραφικού χάρτου είνε διαφωτιστικόν επί του προκειμένου. Προς διαφόρους κατευθύνσεις αι οροσειραί διασχίζουν την Ισπανίαν. Υψηλόν τείχος —τα Πυρηναία— φράσσει την δίοδον προς την άλλην Ευρώπην, και ένα άγριον υψίπεδον καθιστά το κέντρον της χώρας απομεμονωμένον όσον σχεδόν και μία νήσος.

«ΑΘΗΝΑΪΚΑ ΝΕΑ», 26.11.1936, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Δεν είνε εκπληκτικόν ότι οι άνθρωποι που ζουν εις τας διαφόρους κοιλάδας και που η φύσις εχώρισεν από τους γείτονάς των με ψηλά βράχια που εγείρονται ως τείχη, παραμένουν για τους γείτονας αυτούς ξένοι, και είνε περισσότερον από τους κατοίκους των ανοικτών πεδιάδων, οι οποίοι έρχονται εις επαφήν αναμεταξύ των, έτοιμοι να στρέψουν τα όπλα κατά των γειτόνων των. Δεν πρέπει δε να λησμονήται ότι είνε εντελώς πρόσφατα τα τεχνικά έργα συγκοινωνίας διά των οποίων κατορθούται η υπερπήδησις των βραχωδών μεθορίων που η φύσις έχει υψώση εντός της Ισπανίας. Έως σήμερα αι επαρχίαι εις την Ισπανίαν διατηρούν μεγάλην, σχεδόν μεσαιωνικήν ανεξαρτησίαν. Οι Καταλανοί εις τα νοτιοανατολικά σημεία της χώρας, οι Βάσκοι εις τα βόρεια διετήρησαν ακόμη και τας ιδιαιτέρας γλώσσας των, παρ’ όλον ότι από αιώνων αποτελούν μέλη της ισπανικής πολιτείας. Κάθε επαρχία, ή μάλλον κάθε γωνία, της πυρηναϊκής χερσονήσου θέλει να είνε διαφορετική όλων των άλλων!

«ΑΘΗΝΑΪΚΑ ΝΕΑ», 26.11.1936, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Άλλαι ευρωπαϊκαί χώραι, η Γαλλία, η Αγγλία, η Γερμανία και η Ιταλία, έχουν προ πολλού υπερβή την φάσιν των «ανεξαρτήτων επαρχιών», επέτυχαν την συγκεντρωτικήν εθνικήν των ενότητα. Από μακρού ήδη, από αιώνων, έχει εδραιωθή εις τας χώρας αυτάς μία ενιαία πολιτεία αντί του διεσπαρμένου καθεστώτος των αυτοτελών επαρχιών. Η Ισπανία καθυστέρησεν εις την φυσικήν αυτήν, από λόγους κοινωνικούς και οικονομικούς, υπαγορευθείσαν εξέλιξιν. Και όμως η Ισπανία, που δι’ άλλην μίαν φοράν είνε το θέατρον ενός φοβερού εμφυλίου πολέμου, υπήρξεν άλλοτε η κυριωτέρα ευρωπαϊκή δύναμις, η πρώτη κοσμοκρατορία των νεωτέρων χρόνων. Και επί του προκειμένου —αλλ’ επ’ αγαθώ της χώρας αυτήν την φοράν— τον κυριώτερον ρόλον έπαιξεν η γεωγραφία. Δεν οφείλεται καθόλου εις σύμπτωσιν το ότι από την Ισπανίαν εξέπλευσεν ο Χριστόφορος Κολόμβος διά ν’ ανακαλύψη τον νέον κόσμον.

Η δυτική ακτή της Ισπανίας, εσχατιά της Ευρώπης, όριον του δυτικού ωκεανού, ήταν ενδεδειγμένη διά να ρίψη την γέφυραν προς την μακρυνήν, άγνωστον ακτήν της Αμερικής, εις την αντίπεραν πλευράν του ωκεανού. Εις κανένα άλλο μέρος της Ευρώπης ο πειρασμός να κατακτήση τον πόντον δεν μπορούσε να είνε τόσον μεγάλος διά τον άνθρωπον όσον εις την Ισπανίαν.

Η μεγάλη εν τοσούτω επιτυχία της κατακτήσεως της Αμερικής απέβη διά την Ισπανίαν γρήγορα μοιραία — και αι μοιραίαι συνέπειαί της δεν φαίνονται να εξέλιπαν ούτε σήμερον. Όταν ο χρυσός, από τα χρυσωρυχεία της Αμερικής, ήρχισε να διοχετεύεται ολοένα εις Ισπανίαν, η τελευταία αυτή περιήλθεν εις μίαν νοσηράν κατάστασιν: Έγινε μεγαλομανής και ταυτοχρόνως εκυριεύθη από απάθειαν. Εν τη αισθήσει ότι ήσαν «κύριοι του κόσμου» οι Ισπανοί ήρχισαν να περιφρονούν την εργασίαν. Έπαυσαν να καλλιεργούν τα χωράφια τους και τα εργαστήριά των εγκατελείφθησαν.

Έτσι γρήγορα ο χρυσός που εισέρρεεν άφθονος από τας αποικίας της δεν έφθανε πλέον εις την Ισπανίαν για να προμηθεύεται όλα τα είδη από το εξωτερικόν, αφού η εσωτερική παραγωγή τελείως εξέλιπε. Ύστερα από έναν πληθωρισμόν χρυσού τον 16ον αιώνα —τον πρώτον της παγκοσμίου ιστορίας, που ώθησε τα ημερομίσθια και τας τιμάς των ειδών εις δυσθεώρητα ύψη— η Ισπανία είχε τρομερά πτωχύνει.

Υπό την βασίλισσαν Ισαβέλλαν την Α’ (1474-1504) ήρχισεν η ανόρθωσις της Ισπανίας. Το χέρι μιας γυναικός είχε θέση εις τους εμφυλίους των Ισπανών πολέμους ένα προσωρινόν τέρμα, ήνωσε τας μεμονωμένας επαρχίας της χερσονήσου εις ενιαίον έθνος και έδωσεν εις τον Χριστόφορον Κολόμβον τα μέσα διά τον πλουν προς την Αμερικήν. Επί των ημερών του εγγονού της Ισαβέλλας Καρόλου του Ε’ η Ισπανία ήταν η μεγαλειτέρα δύναμις του κόσμου. Επί των ημερών όμως του δισεγγονού της Ισαβέλλας Φιλίππου του Β’ είχαν αρχίση ήδη τα συμπτώματα της παρακμής.

Η ανύψωσις της Ισπανίας από μίαν μικράν χώραν χωριστών επαρχιών εις κοσμοκρατορίαν, η μέθη εκ της επιτυχίας της κατακτήσεως της Αμερικής, της εκδιώξεως των Μαυριτανών εκ της Νοτίου Ισπανίας, της εθνικής ενώσεως, ήλθεν απότομα. Η επιτυχία δεν εσταθεροποιήθη ως παράγων μόνιμος, αλλά γρήγορα εξεφυλίσθη και παρήκμασε. Ουδέποτε κατενίκησεν η Ισπανία την έλλειψιν μιας βαθμιαίας εξελίξεως. Εύκολα χάνει η Ισπανία την ισορροπίαν της, υπάρχει δε εις μέγαν βαθμόν εν αυτή η τάσις από την μίαν ιδέαν να περιπίπτη εις την άλλην.

Από ιστορικής προοπτικής μία πρόγνωσις μπορεί να γίνη διά την έκβασιν του σημερινού εμφυλίου πολέμου: Η έκβασις είνε περισσότερον αβεβαία από όσον κοινώς πιστεύεται. Διότι και εκείνοι που θα επικρατήσουν δεν θα ημπορούν να είνε ανεπιφυλάκτως ασφαλείς και βέβαιοι διά την δύναμίν των. Η Ισπανία είνε μία χώρα ατομικιστών, και καμμία κίνησις στηριζομένη εις μάζας δεν μπορεί εις την Ισπανίαν να βασίζεται εις την τυφλήν, απόλυτον πειθαρχίαν των οπαδών της. Το πνεύμα της αντιλογίας είνε το κυριώτερον χαρακτηριστικόν των Ισπανών ως έθνους.

*Άρθρο που αφορούσε τον Ισπανικό Εμφύλιο των ετών 1936-1939, καθώς και το ιστορικό υπόβαθρο αυτού. Έφερε τον τίτλο «Το χέρι μιας γυναίκας είχε σταματήση τους εμφύλιους πολέμους στην Ισπανία…» και είχε δημοσιευτεί στην εφημερίδα «Αθηναϊκά Νέα» την Πέμπτη 26 Νοεμβρίου 1936.

Η μέχρις εσχάτων αναμέτρηση της «κόκκινης» και της «μαύρης» Ισπανίας ξέσπασε στις 18 Ιουλίου 1936, όταν στρατεύματα που τελούσαν υπό την ηγεσία του στρατηγού Φρανσίσκο Φράνκο εξεγέρθηκαν κατά της δημοκρατικά εκλεγμένης κυβέρνησης της Ισπανίας (το Λαϊκό Μέτωπο, συνασπισμός κομμάτων της Αριστεράς, είχε κερδίσει τις εκλογές που είχαν διεξαχθεί το Φεβρουάριο του ίδιου έτους).

Η κίνηση αυτή –είχε προηγηθεί την προτεραία η εξέγερση των διοικητών των ισπανικών στρατευμάτων που βρίσκονταν στο Μαρόκο– σηματοδότησε την έναρξη του Ισπανικού Εμφυλίου, που έληξε τυπικά ύστερα από δύο χρόνια και 254 ημέρες, στις 28 Μαρτίου 1939, με βαρύτατο τίμημα για τα δύο αντιμαχόμενα στρατόπεδα: οι συνολικές απώλειες (πεσόντες σε μάχες, φονευθέντες σε βομβαρδισμούς και εκτελεσθέντες) υπολογίζονται –κατ’ ελάχιστον– σε περισσότερες από 400.000.

Τα πιο σημαντικά ορόσημα του Ισπανικού Εμφυλίου υπήρξαν η κατάληψη της Βαρκελώνης από τις δυνάμεις του Φράνκο στις 26 Ιανουαρίου 1939 (εξ ου και η δημοσίευση του παρόντος άρθρου) και η πτώση της Μαδρίτης, η εισβολή των εθνικιστών στην ισπανική πρωτεύουσα, στις 28 Μαρτίου 1939, ημερομηνία που καταγράφεται ως το τυπικό τέλος της ανελέητης πολεμικής σύρραξης.