Ο Θουκυδίδης στο Νταβός: Τι σημαίνει και από πού προέρχεται η φράση που χρησιμοποίησε ο Μαρκ Κάρνεϊ;

«Οι ισχυροί κάνουν ό,τι μπορούν και οι αδύναμοι υπομένουν ό,τι πρέπει». Ο Θουκυδίδης επιστρέφει διαρκώς στις στιγμές που η διεθνής τάξη μοιάζει να καταρρέει. Σήμερα ακούγεται ξανά – όχι ως ιστορική παρατήρηση, αλλά ως ερμηνευτικό κλειδί για τον κόσμο όπως υποτίθεται ότι είναι.

Στο Νταβός, ο Καναδός πρωθυπουργός Μαρκ Κάρνεϊ επιστράτευσε τον Θουκυδίδη για να περιγράψει έναν κόσμο όπου η διεθνής συνεργασία υποχωρεί και ο ανταγωνισμός των μεγάλων δυνάμεων επανέρχεται — έναν κόσμο στον οποίο οι κανόνες χάνουν το κύρος τους και η ισχύς διεκδικεί ξανά τον ρόλο της δικαιοσύνης.

«Μοιάζει σαν κάθε μέρα να μας υπενθυμίζεται ότι ζούμε σε μια εποχή ανταγωνισμού μεγάλων δυνάμεων, ότι η διεθνής τάξη που βασίζεται σε κανόνες φθίνει, ότι οι ισχυροί μπορούν να κάνουν ό,τι μπορούν και οι αδύναμοι να υπομένουν ό,τι πρέπει. Και αυτό το απόφθεγμα του Θουκυδίδη παρουσιάζεται ως αναπόφευκτο, ως η φυσική λογική των διεθνών σχέσεων που επανέρχεται, δήλωσε χαρακτηριστικά ο Μαρκ Κάρνεϊ.

Όπως σημειώνει ο Νέβιλ Μόρλεϊ, καθηγητής Κλασικών Σπουδών, Αρχαίας Ιστορίας, Θρησκειολογίας και Θεολογίας του Πανεπιστημίου του Έξετερ, σε άρθρο του στο The Conversation, η ίδια φράση έχει επιστρατευτεί από δημοσιογράφους και ακαδημαϊκούς στη Δανία, την Ελλάδα και τις Ηνωμένες Πολιτείες για να ερμηνευτούν σύγχρονες εξελίξεις: από την απαίτηση του Ντόναλντ Τραμπ για τη Γροιλανδία μέχρι τη σκληρή γραμμή της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής υπό την επιρροή του Στίβεν Μίλερ, ιδίως απέναντι στη Βενεζουέλα.

Δεν είναι τυχαίο ότι ο Θουκυδίδης επιστρέφει διαρκώς στον σύγχρονο πολιτικό λόγο. Οι θετικιστές ιστορικοί του 19ου αιώνα ανέδειξαν τη «σοβαρότητά» του, την επιστημονική του αντικειμενικότητα και τον πρωτοποριακό τρόπο με τον οποίο χειρίστηκε τις πηγές και τα τεκμήρια.

Γύρω από το έργο του αναπτύχθηκε σχεδόν μια λατρευτική αποδοχή, ιδιαίτερα στους κύκλους της γερμανικής φιλοσοφίας: ο Φρίντριχ Σέλλινγκ, ο Φρίντριχ Σλέγκελ και ο Φρίντριχ Νίτσε έβλεπαν σε αυτόν όχι απλώς έναν ιστορικό, αλλά τον κατεξοχήν «απεικονιστή του Ανθρώπου», εκεί όπου —κατά τον Νίτσε— «η πιο αμερόληπτη γνώση του κόσμου βρίσκει το τελευταίο της ένδοξο άνθος».

Ήδη από τα τέλη του 18ου αιώνα, ο Ελβετός ιστορικός Γιοχάνες φον Μύλλερ χαρακτήριζε τον Θουκυδίδη «αγαπημένο συγγραφέα των μεγαλύτερων και ευγενέστερων ανθρώπων» και «δάσκαλο της σοφίας της ανθρώπινης ζωής».

Στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και στα blogs, το ίδιο απόσπασμα πλαισιώνει συζητήσεις για τη Γάζα και την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία. Όπως έγραφε ο ποιητής και δοκιμιογράφος Ουίσταν Ώντεν το 1939, μπροστά στην κατάρρευση της παλιάς ευρωπαϊκής τάξης, «ο εξόριστος Θουκυδίδης το ήξερε».

Κι όμως, αυτό που «ήξερε» ο Θουκυδίδης είναι πολύ λιγότερο απλό απ’ όσο αφήνει να εννοηθεί η σύγχρονη χρήση του.

«Γιατί εσείς θα υπακούσετε πριν πάθετε τα χειρότερα, κι εμείς θα κερδίσουμε χωρίς να σας καταστρέψουμε»

Ο Θουκυδίδης ως αυθεντία – και το πρόβλημα της αυθεντίας

Το παράδοξο της περίφημης φράσης για τους ισχυρούς και τους αδύναμους είναι ότι λειτουργεί ταυτόχρονα με αντικρουόμενους τρόπους. Από τη μία, προβάλλεται ως ψυχρή περιγραφή της «πραγματικής» φύσης του κόσμου – συχνά σε αντιπαράθεση με αυτό που χαρακτηρίζεται ως αφελής φιλελεύθερη πίστη σε κανόνες και θεσμούς. Από την άλλη, μετατρέπεται σε κανονιστική θέση: οι αδύναμοι οφείλουν να υποτάσσονται.

Υπάρχει όμως και η αντίστροφη ανάγνωση. Για πολλούς, η φράση λειτουργεί ως εικόνα ενός αυταρχικού παρελθόντος που θα έπρεπε να έχει ξεπεραστεί – μια καταγγελία της ανεξέλεγκτης ισχύος, όχι δικαίωσή της. Όλες αυτές οι ερμηνείες διεκδικούν τη σφραγίδα εγκυρότητας του Θουκυδίδη, και ακριβώς γι’ αυτό αποκτούν τέτοιο βάρος στον δημόσιο λόγο.

Ο ίδιος ο Θουκυδίδης, άλλωστε, θεμελίωσε το έργο του στην ιδέα ότι η αναζήτηση της αλήθειας για το παρελθόν –και όχι η άκριτη αποδοχή αφηγήσεων– μπορεί να βοηθήσει στην κατανόηση του παρόντος και του μέλλοντος. Δεν είναι τυχαίο ότι στη νεότερη εποχή έχει παρουσιαστεί τόσο ως πρόδρομος της κριτικής, «επιστημονικής» ιστοριογραφίας όσο και ως πρώιμος πολιτικός θεωρητικός. Το γεγονός ότι το έργο του δεν περιέχει ρητούς κανόνες ή θεωρητικά αξιώματα δεν εμπόδισε γενιές αναγνωστών να ισχυριστούν ότι τους έχουν εντοπίσει, όπως σημειώνει ο Μόρλεϊ .

Ο Διάλογος των Μηλίων με τους Αθηναίους

Η φράση προέρχεται από τον περίφημο Διάλογο των Μηλίων με τους Αθηναίους στην Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου. Το 416 π.Χ., οι Αθηναίοι κατέφθασαν στη Μήλο και απαίτησαν την παράδοσή της. Η Μήλος ήταν μια μικρή, Λακεδαιμονική αποικία η οποία όμως ήθελε να παραμείνει ουδέτερη στη σύγκρουση των Αθηναίων με τη Σπάρτη.

Οι Μήλιοι ζήτησαν διαπραγματεύσεις, και ο Θουκυδίδης παρουσιάζει έναν δραματοποιημένο διάλογο της ανταλλαγής επιχειρημάτων που ακολούθησε.

Από την αρχή, οι Αθηναίοι ξεκαθαρίζουν ότι δεν θα επικαλεστούν κανένα δικαίωμα πέρα από την ισχύ τους, ούτε θα δεχθούν επιχειρήματα βασισμένα σε αρχές. «Η δικαιοσύνη έχει νόημα μόνο μεταξύ ίσων σε δύναμη», δηλώνουν. «Διαφορετικά, οι ισχυροί επιβάλλουν όσα μπορούν και οι αδύναμοι υποχωρούν». Μάλιστα, οι Αθηναίοι, προβάλλουν στους Μήλιους ότι θα ωφεληθούν αν  παραδοθούν.

«Εμείς ήρθαμε για το συμφέρον της δικής μας εξουσίας και για τη σωτηρία της δικής σας πόλης, και θέλουμε να σας δείξουμε ότι μπορούμε να σας κυβερνήσουμε χωρίς κόπο και ότι είναι προς όφελος και των δύο να σωθείτε», λένε οι Αθηναίοι.

Με του Μήλιους να απορούν: «Και πώς μπορεί να είναι συμφέρον για εμάς να γίνουμε δούλοι, όπως για εσάς να γίνετε κύριοι;»

«Γιατί εσείς θα υπακούσετε πριν πάθετε τα χειρότερα, κι εμείς θα κερδίσουμε χωρίς να σας καταστρέψουμε», απαντούν οι Αθηναίοι.

«Δηλαδή δεν θα δεχόσασταν να μείνουμε ουδέτεροι, φίλοι αντί για εχθροί, αλλά σύμμαχοι κανενός;», ρωτούν οι Μήλιοι.

«Όχι. Γιατί η εχθρότητά σας μας βλάπτει λιγότερο από τη φιλία σας: η φιλία σας θα φανεί στους υπηκόους μας ως σημάδι αδυναμίας, ενώ το μίσος σας ως ένδειξη δύναμης», εξηγούν οι Αθηναίοι.

Τελικά, αφού οι Μήλιοι αρνήθηκαν να υποταχθούν, οι Αθηναίοι πολιόρκησαν τη Μήλο. Όταν η πόλη έπεσε, σκότωσαν όλους τους ενήλικους άνδρες και πούλησαν γυναίκες και παιδιά ως δούλους, και εγκατέστησαν στο νησί Αθηναίους αποίκους.

Στη σύγχρονη θεωρία διεθνών σχέσεων, το απόσπασμα αυτό συχνά αντιμετωπίζεται ως η πρώτη διατύπωση του πολιτικού ρεαλισμού. Μελετητές όπως ο Τζον Μίρσχαϊμερ υποστηρίζουν ότι εδώ διατυπώνεται η βασική αρχή ενός «αναρχικού» διεθνούς συστήματος, όπου το διεθνές δίκαιο εφαρμόζεται μόνο όταν εξυπηρετεί τα στρατηγικά συμφέροντα των ισχυρών, και διαφορετικά επικρατεί το δίκαιο του ισχυρού. Η ολοκληρωτική καταστροφή των Μηλίων, αφού αρνήθηκαν να υποταχθούν, μοιάζει να επιβεβαιώνει τα παραπάνω.

Το πρόβλημα είναι ότι αυτά δεν είναι τα λόγια του Θουκυδίδη, αλλά λόγια χαρακτήρων μέσα στο έργο του. Δεν υπάρχει καμία ασφαλής βάση για να υποθέσουμε ότι ο ίδιος θεωρούσε «το δίκαιο είναι του ισχυρού» ως φυσικό νόμο της πολιτικής ζωής ή ότι ήθελε οι αναγνώστες του να υιοθετήσουν αυτή τη θέση.

Ακόμη και οι ίδιοι οι Αθηναίοι ενδέχεται να μην την πίστευαν πλήρως, καθώς στόχος τους ήταν να εκφοβίσουν τους Μηλίους ώστε να παραδοθούν χωρίς μάχη.

Το σημαντικότερο, όμως, είναι ότι ο Θουκυδίδης –και το κοινό του– γνώριζαν ήδη την καταστροφική αθηναϊκή εκστρατεία στη Σικελία που θα ακολουθούσε έναν χρόνο αργότερα. Ένα επεισόδιο που αποκάλυπτε τα πρακτικά όρια της λογικής «θέλω, παίρνω, κατέχω» και υπονόμευε κάθε απλοϊκή εξιδανίκευση της ισχύος.

«Η εχθρότητά σας μας βλάπτει λιγότερο από τη φιλία σας: η φιλία σας θα φανεί στους υπηκόους μας ως σημάδι αδυναμίας, ενώ το μίσος σας ως ένδειξη δύναμης»

Ούτε δικαίωση ούτε ηθικό δίδαγμα

Αν ο Θουκυδίδης ήθελε απλώς να καταγγείλει την ιμπεριαλιστική αλαζονεία ή να διδάξει ότι η ύβρις οδηγεί στην πτώση, θα μπορούσε να το κάνει με έναν μονόλογο. Αντί γι’ αυτό, επιλέγει τη μορφή του διαλόγου – και αυτή η επιλογή είναι κρίσιμη. Δεν ενδιαφέρεται μόνο για την Αθήνα, αλλά και για την ψυχολογία των «αδύναμων»: την ικεσία, τη διαπραγμάτευση, την ευσεβή ελπίδα, την πρόκληση και, τελικά, την άρνηση των Μηλίων να αποδεχθούν τη λογική των Αθηναίων.

Αυτό δεν σημαίνει ότι τα επιχειρήματα των Μηλίων παρουσιάζονται ως ορθά. Η σκέψη τους είναι εξίσου προβληματική. Η ιδέα ότι η άμεση υποταγή ισοδυναμεί με την απώλεια κάθε ελπίδας, ενώ η αντίσταση αφήνει ένα περιθώριο επιβίωσης, έχει μια δική της εσωτερική λογική. Όμως η πεποίθηση ότι οι θεοί θα τους προστατεύσουν επειδή είναι «δίκαιοι άνθρωποι που αμύνονται απέναντι στην επιθετικότητα» αγγίζει τα όρια της αφέλειας.

Ο διάλογος δεν προσφέρει απαντήσεις. Θέτει ερωτήματα: ποια είναι η θέση της δικαιοσύνης σε έναν κόσμο χωρίς ανώτατη αρχή; Είναι θεμιτό να τίθεται η κυριαρχία πάνω από τις ανθρώπινες ζωές; Πώς βιώνεται η ισχύς – και πώς η αδυναμία;

Ο Τόμας Χομπς, στον πρόλογο της μετάφρασής του το 1629, παρατηρούσε ότι ο Θουκυδίδης δεν διατύπωσε ποτέ κανόνες ή διδάγματα, αλλά παρέμεινε «ο πιο πολιτικός ιστορικός που έγραψε ποτέ». Το πρόβλημα δεν είναι ότι ο Θουκυδίδης μας δίνει επικίνδυνες ιδέες. Είναι ότι συχνά τις απομονώνουμε, τις μετατρέπουμε σε συνθήματα και τις παρουσιάζουμε ως διαχρονικούς νόμους.

Ίσως γι’ αυτό ένας συγγραφέας που φημίζεται για την πολυπλοκότητα και το βάθος του καταλήγει να συμπυκνώνεται σε τσιτάτα. Και ίσως ακριβώς αυτή η αμηχανία –το γεγονός ότι ο Θουκυδίδης μας εκθέτει σε μια σκληρή ιδέα χωρίς να μας λέει τι να σκεφτούμε γι’ αυτήν– είναι ο καλύτερος λόγος για να επιστρέφουμε στο πρωτότυπο κείμενο, αντί να το χρησιμοποιούμε ως έτοιμο πολιτικό άλλοθι.