Κάποια στιγμή θα πρέπει να σταματήσουμε να πνιγόμαστε

Το πρόβλημα της Αθήνας με τις πλημμύρες είναι γνωστό εδώ και δεκαετίες. Σε ένα λεκανοπέδιο που περιβάλλεται από βουνά, από τα οποία όταν βρέχει (και σπανιότερα όταν χιονίζει) τρέχουν νερά που θέλουν να φτάσουν στη θάλασσα, και το οποίο παραδοσιακά είχε ένα περίπλοκο σύνολο από ποτάμια και ρέματα, στα οποία κυλούσαν τα νερά, πότιζαν περιοχές και κατέληγαν στη θάλασσα, φτιάχτηκε με ταχύτατους ρυθμούς, και επί της ουσίας χωρίς σχέδιο, μια μεγαλούπολη, που εάν την κοιτάξεις από πάνω είναι μια συμπαγής έκταση τσιμέντου.

Τα παλιά ρέματα και ποτάμια – συχνά ταυτισμένα σε παλαιότερες εποχές με κακές συνθήκες διαβίωσης – στο μεγαλύτερο μέρος τους είτε σκεπάστηκαν και έγιναν αγωγοί, είτε απλώς μπαζώθηκαν. Οι εκτάσεις με χώμα και δέντρα και θάμνους έγιναν οικοδομικά τετράγωνα. Οι οικιστικές περιοχές επεκτάθηκαν – και συνεχίζουν να επεκτείνονται – μέχρι τις πλαγιές των βουνών. Με τα παλιά ρέματα που κατέβαιναν από τα βουνά αυτά να είναι τώρα δρόμοι και λεωφόροι. Δέντρα κόπηκαν και όσα δεν κόπηκαν καήκαν σε κάποια από τις μεγάλες πυρκαγιές.

Το αποτέλεσμα, μια πόλη έτοιμη να πλημμυρίσει κάθε φορά που η βροχή περνούσε ένα κατώφλι. Τα έργα που φτιάχτηκαν σε απάντηση σε μεγάλο βαθμό έγιναν χωρίς σχέδιο. Περπατήστε τις γειτονιές της Αθήνας και των άλλων δήμων της Αττικής. Αλλού θα δείτε αγωγούς όμβριων υδάτων, αλλού θα δείτε ότι τον ρόλο του αγωγού παίζει η… κατηφόρα. Και εάν μπορούσατε να περπατήσετε κάτω από τους δρόμους θα βλέπατε ένα ανολοκλήρωτο δίκτυο αγωγών που σε κάποιες περιπτώσεις καταλήγει ακόμη και σε τυφλά σημεία. Την ίδια ώρα τα υπαρκτά ποτάμια και ρέματα που παρέμειναν ανοιχτά πάντα αντιμετωπίστηκαν υπό το πρίσμα της «διευθέτησης» και όχι υπό το πρίσμα της αξιοποίησης και της ανάδειξης.

Και όλα αυτά ξεχνώντας ότι το νερό έχει μνήμη. Και όταν έρθει η ώρα θα θυμηθεί τη διαδρομή του. Που συνήθως είναι αυτή του παλιού σκεπασμένου ή μπαζωμένου ρέματος. Και θα παρασύρει ό,τι βρει μπροστά του. Σκεφτείτε ότι ένας όγκος νερού περίπου στις διαστάσεις ενός πλυντηρίου πιάτων είναι ένας τόνος. Σκεφτείτε ότι σε ορισμένες περιοχές της Αττικής στις 21 Ιανουαρίου έπεσαν συνολικά 140 τόνοι νερού ανά στρέμμα. Σκεφτείτε όλους αυτούς τους τόνους νερού από πολλά στρέμματα να κυλάνε προς τα κάτω και να παρασύρουν όσα έβρισκαν μπροστά τους.

Απέναντι σε όλα αυτά, που μας τα θύμισαν τραγικά όσα έγιναν στη Μάνδρα παλαιότερα, όσα έγιναν στη Γλυφάδα πρόσφατα, η απάντηση ήταν πάντα αποσπασματική. Έργα που δεν εντάσσονται σε έναν ενιαίο σχεδιασμό για τη διαχείριση των υδάτων στην περιοχή και που απλώς «μπαλώνουν» καταστάσεις, αλλά δεν αποτρέπουν τελικά την επόμενη καταστροφή. Την ίδια ώρα καμένες εκτάσεις δεν έχουν αποκατασταθεί, τα όποια οικόπεδα υπάρχουν ακόμη, συχνά σε περιοχές με θέα, μοσχοπουλιούνται και χτίζονται, και η κλιματική αλλαγή σημαίνει ότι θα έχουμε πιο συχνά «ακραία φαινόμενα», άρα και το είδος της πολύ μεγάλης βροχόπτωσης που οδηγεί σε πλημμύρες.

Και το ζήτημα είναι ότι δεν είναι καθόλου εύκολο να βρεθεί λύση. Δεν είναι, όμως, αδύνατο. Δεν μπορούμε να γυρίσουμε το χρόνο πίσω και να αποκαλύψουμε το μεγαλύτερο μέρος των σκεπασμένων ρεμάτων, έτσι που έχει δομηθεί η πόλη μας, πέραν συγκεκριμένων τοπικών παρεμβάσεων. Μπορούμε, όμως, να φροντίσουμε τα ρέματα και τα ποτάμια που έχουμε, να σταματήσουμε να θέλουμε να τα περιορίσουμε, να τους δώσουμε χώρο, να τα αντιμετωπίσουμε ως τμήμα της αντιπλημμυρικής προστασίας, αλλά και ως πολύτιμα οικοσυστήματα.

Αντίστοιχα, μπορούμε να κάνουμε έναν πολύ πιο ολοκληρωμένο σχεδιασμό για τα αντιπλημμυρικά έργα, με συντονισμένο σχέδιο και όχι μόνο τοπικές παρεμβάσεις και μικροεργολαβίες, με ολοκληρωμένο σχέδιο διαχείρισης υδάτων, και παρεμβάσεις σε όλη τη διαδρομή του νερού. Προφανώς και αυτό θα έχει μεγάλο κόστος, αλλά είναι ένα αναγκαίο κόστος που θα σώσει ζωές και τελικά θα περιορίσει τις ζημιές που βλέπουμε τώρα.

Και βέβαια μπορούμε και πρέπει να δούμε τα βουνά και τους λόφους όχι ως οικόπεδα, ούτε ως χώρους εναπόθεσης των μπάζων, που μια δυνατή βροχή θα φέρει στην πόρτα μας κυριολεκτικά, αλλά ως περιοχές που μπορούν να αποκατασταθούν, που μπορούν να δασωθούν και που μπορούν να είναι τμήμα της αντιπλημμυρικής προστασίας. Να το πω διαφορετικά κάποια στιγμή πρέπει να σκεφτούμε ότι για να είναι καλύτερη η ζωή μας κάποιες εκτάσεις καλό είναι να μην «αναπτυχθούν» περαιτέρω.

Αυτό απαιτεί μια λογική πρόληψης και αναβάθμισης της ποιότητας ζωής και σχεδιασμού με πνοή, σε αντίθεση με την κουλτούρα πολιτικής προστασίας «112», που δυστυχώς έχει κυριαρχήσει και η οποία αντιμετωπίζει μοιρολατρικά τα αίτια των καταστροφών και απλώς προσπαθεί να περιορίσει τις απώλειες σε επίπεδο ζωών, όταν δεν μετατρέπει την αναμέτρηση με τέτοια φαινόμενα απλώς σε υπόθεση «ατομικής ευθύνης».

Ξέρω ότι όλα αυτά μπορεί και να ακούγονται ως ευχολόγιο. Όμως, την ίδια στιγμή, ανεξαρτήτως προθέσεων, η διαχείριση των τελευταίων δεκαετιών έχει αποτύχει και ορισμένες φορές είναι η ίδια ο πυρήνας του προβλήματος. Πράγμα που κάνει επιτακτική την ανάγκη να υπάρξει επιτέλους ο σχεδιασμός, ο συντονισμός και η ανακατανομή πόρων, αλλά και το  να συνεργαστούν η τοπική αυτοδιοίκηση, το κεντρικό κράτος αλλά και τα πανεπιστήμια, ακριβώς για να υπάρξει – και να υλοποιηθεί – το συνολικό σχέδιο αντιπλημμυρικής προστασίας που έχει απουσιάσει μέχρι τώρα.