The Expla-in Project | Mobbing: Η «ψυχολογική τρομοκρατία» στις ζωές γυναικών και ΛΟΑΤΚΙ+ ατόμων στην Ελλάδα

«Οι ψυχικές πληγές (PTSD) της παρενόχλησης στην εργασία είναι συγκρίσιμες με εκείνες του πολέμου ή των στρατοπέδων συγκέντρωσης», υποστηρίζουν οι Χάιντς Λάιμαν και Ανελί Γκούσταφσον, οι οποίοι μελέτησαν εκτενώς το φαινόμενο του mobbing στον εργασιακό χώρο.

Φυσικά, δεν λέμε ότι ο εργασιακός εκφοβισμός είναι ακριβώς το ίδιο με το να βρίσκεται κανείς σε στρατόπεδο συγκέντρωσης, ούτε ότι βιώνει τη φρίκη που βιώνει ένα παιδί στη Γάζα. Αυτό που επισημαίνεται, όπως αναφέρει και η έκθεση του ΙΝΕ ΓΣΕΕ για τη Βία και Παρενόχληση στην Εργασία 2025, είναι ότι «η ανθρώπινη βία, είτε αυτή εκδηλώνεται σε μαζική, κρατική κλίμακα είτε σε ένα μικρότερο, αλλά εξίσου δηλητηριώδες περιβάλλον, όπως ο χώρος εργασίας, έχει συστηματική και ψυχολογικά καταστροφική φύση».

Τι είναι όμως το mobbing;

Η ψυχολογική βία ή ηθική παρενόχληση (mobbing) αφορά επαναλαμβανόμενες, εσκεμμένες και εχθρικές συμπεριφορές, που αποσκοπούν στην ταπείνωση, στον εξευτελισμό και την απομόνωση του εργαζομένου. Πρόκειται για μια σταδιακή διαδικασία που λαμβάνει χώρα σε βάθος μηνών και αποτελεί έναν πολύ ύπουλο εχθρό για την ψυχική υγεία. «Ύπουλο», διότι δεν εμφανίζεται μέσα από ένα ξέσπασμα, όπου η υπονομευτική συμπεριφορά εντοπίζεται γρήγορα και εύκολα – λόγω υβριστικής φρασεολογίας, φέρ’ ειπείν. Αντίθετα, εκδηλώνεται μέσα από μια διαρκή, συστηματική και συχνά δυσδιάκριτη υπονόμευση, η οποία φθείρει σταδιακά το θύμα συνήθως σε διάρκεια αρκετών μηνών.

Η Γεωργία Βαζάκη, επικεφαλής του Αυτοτελούς Τμήματος της Επιθεώρησης Εργασίας για την Παρακολούθηση της Βίας και της Παρενόχλησης στην Εργασία, εξηγεί στο in ότι «η ηθική παρενόχληση είναι από τις πιο δύσκολες μορφές βίας να αποδειχθούν», καθώς συνήθως εκδηλώνεται μέσα από επαναλαμβανόμενες και όχι μεμονωμένες συμπεριφορές. Για τον λόγο αυτό συμβουλεύει τους εργαζομένους να καταγράφουν αναλυτικά κάθε περιστατικό, με ημερομηνίες, πρόσωπα και γεγονότα, ώστε να μπορούν να στοιχειοθετήσουν την καταγγελία τους και να διευκολύνουν τη διερεύνησή της από την Επιθεώρηση Εργασίας.

– Γεωργία Βαζάκη, επικεφαλής του Αυτοτελούς Τμήματος της Επιθεώρησης Εργασίας για την Παρακολούθηση της Βίας και της Παρενόχλησης στην Εργασία

Παράγοντες εκδήλωσης του φαινομένου

Η εκδήλωση της ηθικής παρενόχλησης δεν οφείλεται σε έναν μόνο παράγοντα, αλλά αποτελεί αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης ατομικών, οργανωσιακών και κοινωνικών συνθηκών. Η εργασιακή ανασφάλεια, οι επισφαλείς μορφές απασχόλησης, η υπερφόρτωση εργασίας, η συναισθηματική εξάντληση, οι ασαφείς ρόλοι και η έλλειψη υποστήριξης από τη διοίκηση δημιουργούν πρόσφορο έδαφος για την εμφάνιση του φαινομένου. Αντίστοιχα, εργασιακά περιβάλλοντα με έντονη ιεραρχία, υψηλό ανταγωνισμό, πίεση χρόνου ή τοξική κουλτούρα, όπως και οι συχνές οργανωτικές αλλαγές, αυξάνουν σημαντικά τον κίνδυνο παρενόχλησης.

Ορισμένες ομάδες εργαζομένων είναι πιθανότερο να βρεθούν στο στόχαστρο, όπως οι γυναίκες, τα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα, οι μεγαλύτεροι ή νεότεροι εργαζόμενοι, τα άτομα διαφορετικής εθνικότητας ή όσοι αποκλίνουν από τις κυρίαρχες νόρμες του εργασιακού περιβάλλοντος. Η διεθνής βιβλιογραφία συνοψίζει τους παράγοντες εκδήλωσης του mobbing σε τρεις βασικές κατηγορίες: τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας, τη δυναμική της ομάδας και, κυρίως, τον τρόπο οργάνωσης της εργασίας.

Η Στέλλα Κάσδαγλη, συνιδρύτρια του WHEN (γνωστό παλιαότερα ως Women On Top!) και υπεύθυνη Ερευνητικών Προγραμμάτων και Στρατηγικών Συνεργασιών του οργανισμού, επισημαίνει στο in ότι «όλες οι μορφές βίας και παρενόχλησης στην εργασία επηρεάζουν δυσανάλογα άτομα τα οποία είναι υποεκπροσωπούμενα στον χώρο της εργασίας». Όπως λέει, οι γυναίκες αποτελούν μία από αυτές τις ομάδες και γι’ αυτό «δεν θα μου έκανε εντύπωση αν βλέπαμε μεγαλύτερη συχνότητα ή ένταση» του φαινομένου εις βάρος τους. Παράλληλα, υπενθυμίζει ότι οι γυναίκες υφίστανται σε πολύ υψηλότερα ποσοστά σεξουαλική παρενόχληση, γεγονός που συνδέεται με ευρύτερες σχέσεις εξουσίας και έμφυλες ανισότητες στους χώρους εργασίας.

Τι δείχνουν τα στοιχεία για την Ελλάδα

Η εργασιακή βία και η ηθική παρενόχληση καταγράφουν σταθερά αυξητική τάση στην Ελλάδα. Σύμφωνα με την Ετήσια Έκθεση 2025 της Επιθεώρησης Εργασίας, οι υποθέσεις βίας και παρενόχλησης αυξήθηκαν κατά 43% σε σχέση με το 2024 και κατά 200% σε σύγκριση με το 2022. Παράλληλα, αυξήθηκε κατά 36% και ο αριθμός των εργαζομένων που προσέφυγαν στην Επιθεώρηση Εργασίας, φτάνοντας τα 480 άτομα, έναντι 354 το 2024.

Πηγή: Επιθεώρηση Εργασίας

Η αύξηση αυτή, ωστόσο, δεν σημαίνει απαραίτητα ότι αυξήθηκαν και τα περιστατικά. Η Γεωργία Βαζάκη, εξηγεί ότι η άνοδος των καταγγελιών είναι σε μεγάλο βαθμό αποτέλεσμα της μεγαλύτερης ορατότητας του προβλήματος και της αυξημένης εμπιστοσύνης των εργαζομένων στους θεσμούς.

«Θέλουμε να δοθεί θάρρος στους εργαζόμενους να μιλήσουν. Η αύξηση των καταγγελιών είναι ένδειξη ότι μειώνεται η σιωπή και αυξάνεται η εμπιστοσύνη στους θεσμούς», τονίζει.

Ως προς το φύλο, οι γυναίκες εξακολουθούν να υποβάλλουν τη μεγάλη πλειονότητα των καταγγελιών. Το 2025, 321 γυναίκες (67%) και 161 άνδρες (33%) προσέφυγαν στην Επιθεώρηση Εργασίας, ποσοστά σχεδόν ίδια με εκείνα του 2024. Παρότι το φαινόμενο αφορά όλους τους εργαζομένους, η έκθεση επισημαίνει ότι οι γυναίκες εξακολουθούν να εμφανίζουν μεγαλύτερη ευαλωτότητα, λόγω διαρθρωτικών ανισοτήτων, έμφυλων στερεοτύπων και άνισης κατανομής εξουσίας στους χώρους εργασίας. Την ίδια στιγμή, αυξήθηκε και το ποσοστό των γυναικών που καταγγέλλονται ως θύτες, από 30% το 2024 σε 38% το 2025, χωρίς ωστόσο να ανατρέπεται το γεγονός ότι οι άνδρες εξακολουθούν να αποτελούν την πλειονότητα των καταγγελλόμενων (62%).

Πηγή: Επιθεώρηση Εργασίας

Πηγή: Επιθεώρηση Εργασίας

Ποιες μορφές παρενόχλησης καταγγέλλονται περισσότερο

Η συντριπτική πλειονότητα των καταγγελιών που υποβλήθηκαν στην Επιθεώρηση Εργασίας το 2025 αφορούσε περιστατικά ψυχολογικής, λεκτικής ή ηθικής παρενόχλησης. Συγκεκριμένα, το 79% των υποθέσεων αφορούσε αυτές τις μορφές βίας, το 15% περιλάμβανε και σωματική βία, ενώ μόλις το 6% αφορούσε σεξουαλική παρενόχληση. Συνολικά, το 94% των εργατικών διαφορών σχετιζόταν με περιστατικά ψυχολογικής, λεκτικής, ηθικής ή σωματικής βίας, γεγονός που αναδεικνύει ότι το mobbing αποτελεί την κυρίαρχη μορφή εργασιακής παρενόχλησης.

Οι κλάδοι και οι ηλικίες με τις περισσότερες καταγγελίες

Τα περισσότερα περιστατικά καταγράφηκαν στον κλάδο του τουρισμού, με την εστίαση και τα καταλύματα να συγκεντρώνουν συνολικά το 27% των καταγγελιών, ενώ ακολουθεί το εμπόριο με 21%. Στη συνέχεια βρίσκονται οι υπηρεσίες υγείας, η βιομηχανία τροφίμων, οι υπηρεσίες φύλαξης και η διαχείριση ακινήτων.

Η Βαζάκη επισημαίνει ότι η μείωση που καταγράφηκε στους κλάδους του τουρισμού και του εμπορίου συνδέεται και με τις στοχευμένες παρεμβάσεις της Επιθεώρησης Εργασίας προς τις επιχειρήσεις, με στόχο την ενημέρωση και την πρόληψη περιστατικών βίας και παρενόχλησης.

Ως προς την ηλικία, οι περισσότεροι καταγγέλλοντες ήταν εργαζόμενοι 45-64 ετών (43,7%), ενώ ακολουθούσαν οι ηλικίες 35-44 ετών (23,4%) και 25-34 ετών (21,8%), με την τελευταία ομάδα να εμφανίζει αισθητή αύξηση σε σχέση με το 2024. Για πρώτη φορά, μάλιστα, καταγράφηκαν και δύο καταγγελίες από ανήλικα θιγόμενα πρόσωπα.

David Wojnarowicz, Fuck You Faggot Fucker, 1984. © Κληροδότημα David Wojnarowicz. Ευγενική παραχώρηση: το Κληροδότημα David Wojnarowicz και η γκαλερί P.P.O.W., Πηγή: frieze.com

Οι διακρίσεις που φτάνουν στον Συνήγορο του Πολίτη

Από τις 455 υποθέσεις βίας και παρενόχλησης που εξετάστηκαν το 2025, οι 64 διαβιβάστηκαν στον Συνήγορο του Πολίτη, καθώς συνδέονταν με απαγορευμένους λόγους διάκρισης, όπως το φύλο, η εγκυμοσύνη, η εθνικότητα, η αναπηρία ή ο σεξουαλικός προσανατολισμός.

Στις υποθέσεις αυτές, η σεξουαλική παρενόχληση ήταν η συχνότερη μορφή διάκρισης, ενώ ακολουθούσαν οι διακρίσεις λόγω φύλου ή εγκυμοσύνης και εθνικότητας. Αντίθετα, οι υποθέσεις που αφορούσαν τον σεξουαλικό προσανατολισμό, τη χρόνια ασθένεια ή την αναπηρία εμφανίζονται σε μικρότερους αριθμούς, κάτι που, σύμφωνα με την έκθεση, πιθανότατα αντανακλά την υποαναφορά αυτών των περιστατικών και όχι την πραγματική τους έκταση.

Η Βαζάκη υπενθυμίζει ότι σήμερα οι εργαζόμενοι διαθέτουν περισσότερα εργαλεία προστασίας από ό,τι στο παρελθόν. Όπως σημειώνει, η Επιθεώρηση Εργασίας μπορεί να παρέμβει ώστε να αποκατασταθεί η εργασιακή ομαλότητα, ενώ η ενεργοποίηση των εργαζομένων και η έγκαιρη καταγγελία αποτελούν βασικές προϋποθέσεις για την αποτελεσματική αντιμετώπιση του φαινομένου.

Τα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα εξακολουθούν να φοβούνται να είναι ο εαυτός τους στην εργασία

Παρότι δεν υπάρχουν ακόμη επαρκή επίσημα στοιχεία για την έκταση του mobbing εις βάρος των ΛΟΑΤΚΙ+ εργαζομένων στην Ελλάδα, η εμπειρία των ειδικών δείχνει ότι οι διακρίσεις παραμένουν έντονες. Η ψυχολόγος και ψυχοθεραπεύτρια Έλενα Όλγα Χρηστίδη, η οποία εργάζεται με ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα και ζητήματα έμφυλης βίας στον επιστημονικό φορέα Orlando LGBT+, επισημαίνει στο in ότι το συχνότερο φαινόμενο που συναντά στην πράξη είναι ο φόβος των ΛΟΑΤΚΙ+ ατόμων να αποκαλύψουν την ταυτότητά τους στον χώρο εργασίας. «Πολύ συχνά αποφεύγουν να το κάνουν ακόμη και σε μεγάλα εταιρικά περιβάλλοντα, παρόλο που μπορεί να υπάρχουν πολιτικές κατά των διακρίσεων», αναφέρει, εξηγώντας ότι πολλοί εργαζόμενοι φοβούνται πως το coming out θα επηρεάσει αρνητικά την επαγγελματική τους εξέλιξη ή θα οδηγήσει σε δυσμενή μεταχείριση.

– Έλενα Όλγα Χρηστίδη, ψυχολόγος και ψυχοθεραπεύτρια στον επιστημονικό φορέα Orlando LGBT+

Όπως σημειώνει, ακόμη πιο δύσκολη είναι η κατάσταση για τα τρανς άτομα, τα οποία συχνά έρχονται αντιμέτωπα όχι μόνο με παρενόχληση, αλλά και με αποκλεισμό από την ίδια την αγορά εργασίας. «Υπάρχουν πολύ μεγάλα και σοβαρά προβλήματα, που κάνουν τα τρανς άτομα –και ακόμη περισσότερο τις τρανς γυναίκες– να αποκλείονται εντελώς από την εργασία», τονίζει, επισημαίνοντας ότι τα εμπόδια εμφανίζονται σε όλα τα επαγγέλματα και σε όλα τα επίπεδα απασχόλησης, από ανειδίκευτες θέσεις έως επαγγέλματα που απαιτούν πανεπιστημιακές σπουδές.

Η ίδια εξηγεί ότι όταν οι καθημερινές διακρίσεις συνδυάζονται με συγκεκριμένα περιστατικά εκφοβισμού ή αποκλεισμού στον χώρο εργασίας, η επιβάρυνση της ψυχικής υγείας γίνεται ακόμη μεγαλύτερη. «Αύξηση του στρες είναι το συχνότερο από όλα», λέει χαρακτηριστικά, επισημαίνοντας ότι ακολουθούν αγχώδη και καταθλιπτικά συμπτώματα, τα οποία μπορεί να ενταθούν όσο συνεχίζεται η έκθεση στη βία. Δεν αποκλείει, μάλιστα, στις σοβαρότερες περιπτώσεις να εμφανιστεί ακόμη και αυτοκτονικός ιδεασμός, υπογραμμίζοντας ότι η χρόνια ψυχολογική πίεση αποτυπώνεται τόσο στην ψυχική όσο και στη σωματική υγεία.

Η Χρηστίδη επισημαίνει ακόμη ότι πολλά θύματα δεν καταγγέλλουν ποτέ όσα βιώνουν, επειδή φοβούνται ότι όχι μόνο δεν θα δικαιωθούν, αλλά μπορεί να αντιμετωπίσουν ακόμη δυσμενέστερη μεταχείριση. «Πολύ συχνά η καταγγελία τους δεν θα οδηγήσει πουθενά, αν δεν οδηγήσει και σε δυσμενέστερη μεταχείριση», αναφέρει, εξηγώντας ότι αρκετές φορές τα ίδια τα θύματα χαρακτηρίζονται «υπερβολικά» ή κατηγορούνται ότι δημιουργούν προβλήματα στον χώρο εργασίας.

– Έλενα Όλγα Χρηστίδη, ψυχολόγος και ψυχοθεραπεύτρια στον επιστημονικό φορέα Orlando LGBT+

Η ίδια υπογραμμίζει ότι η προστασία των ΛΟΑΤΚΙ+ εργαζομένων δεν αποτελεί μόνο ζήτημα ίσων δικαιωμάτων, αλλά και θέμα δημόσιας υγείας. Όπως εξηγεί, όταν ένας άνθρωπος ζει καθημερινά σε καθεστώς ανασφάλειας, αποκλεισμού και χρόνιου στρες, οι συνέπειες δεν περιορίζονται στην ψυχική του κατάσταση. «Το άγχος επιδρά στο σώμα μας», σημειώνει, εξηγώντας ότι η παρατεταμένη έκθεση σε τέτοιες συνθήκες συνδέεται με «αυξημένο κίνδυνο ψυχοσωματικών προβλημάτων, καρδιαγγειακών νοσημάτων, αυτοάνοσων νοσημάτων και άλλων προβλημάτων υγείας».

«Είναι πάρα πολύ σημαντικό να γνωρίζουν οι εργαζόμενοι τα δικαιώματά τους»

Η γνώση των εργασιακών δικαιωμάτων αποτελεί την πρώτη γραμμή άμυνας απέναντι στο mobbing, τονίζει στο in η Σταυρούλα Μπαντούνα (M.Sc.), Σύμβουλος Εργασιακών Σχέσεων και Υπεύθυνη του Γραφείου Ανέργων του ΚΕΠΕΑ ΓΣΕΕ. «Είναι πάρα πολύ σημαντικό να γνωρίζουν οι εργαζόμενοι τα δικαιώματά τους», επισημαίνει, εξηγώντας ότι η ενημέρωση γύρω από το νομικό πλαίσιο, τις υποχρεώσεις του εργοδότη και τους διαθέσιμους μηχανισμούς προστασίας αποτελεί βασική προϋπόθεση ώστε τα θύματα να μη μένουν αβοήθητα απέναντι στην παρενόχληση.

– Σταυρούλα Μπαντούνα (M.Sc.), Σύμβουλος Εργασιακών Σχέσεων και Υπεύθυνη του Γραφείου Ανέργων του ΚΕΠΕΑ ΓΣΕΕ

Όπως αναφέρει, οι γυναίκες και τα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα πλήττονται δυσανάλογα από το mobbing, καθώς συχνά έρχονται αντιμέτωπα με στερεότυπα, προκαταλήψεις και διακρίσεις. Οι γυναίκες βιώνουν συχνότερα υποτίμηση των επαγγελματικών τους ικανοτήτων, αποκλεισμό από θέσεις ευθύνης και διακρίσεις που σχετίζονται με τη μητρότητα, ενώ τα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα αντιμετωπίζουν ομοφοβικά ή τρανσφοβικά σχόλια, ειρωνείες, λανθασμένη χρήση αντωνυμιών ή πίεση να αποκρύψουν την ταυτότητά τους στον χώρο εργασίας. Όπως τονίζει, αυτή η καθημερινή ψυχολογική πίεση μπορεί να οδηγήσει σε έντονο άγχος, επαγγελματική εξουθένωση, κοινωνική απομόνωση και σοβαρές επιπτώσεις στην ψυχική υγεία.

– Σταυρούλα Μπαντούνα (M.Sc.), Σύμβουλος Εργασιακών Σχέσεων και Υπεύθυνη του Γραφείου Ανέργων του ΚΕΠΕΑ ΓΣΕΕ

Ανάλογες είναι και οι επιπτώσεις στην επαγγελματική και οικονομική ζωή των θυμάτων. Η Στέλλα Κάσδαγλη υπενθυμίζει ότι, σύμφωνα με έρευνα της ActionAid για τη σεξουαλική παρενόχληση στην εργασία στην Ελλάδα, περίπου μία στις πέντε γυναίκες που υφίσταται τέτοιες συμπεριφορές παραιτείται από τη δουλειά της. «Παραιτούνται από τον μισθό τους, από τα ασφαλιστικά τους δικαιώματα και πολλές φορές από την επαγγελματική τους εξέλιξη», σημειώνει, προσθέτοντας ότι το ίδιο μοτίβο μπορεί να παρατηρηθεί και στις περιπτώσεις mobbing, καθώς στόχος του είναι η εξώθηση του εργαζομένου σε παραίτηση.

Η Κάσδαγλη υπογραμμίζει ακόμη ότι η νομοθεσία από μόνη της δεν αρκεί. «Οι επιχειρήσεις χρειάζεται να έχουν ουσιαστικές πολιτικές για τη βία και την παρενόχληση, να κάνουν πραγματική εκτίμηση κινδύνου, να ενημερώνουν τους εργαζομένους και να εκπαιδεύουν όσους έχουν θέσεις ευθύνης», επισημαίνει, προσθέτοντας ότι η πρόληψη είναι εξίσου σημαντική με την αντιμετώπιση ενός περιστατικού.

– Στέλλα Κάσδαγλη, συνιδρύτρια του WHEN

Παρά τις σημαντικές θεσμικές αλλαγές των τελευταίων ετών και την αυξανόμενη ορατότητα του προβλήματος, οι ειδικοί συμφωνούν σε ένα σημείο: η αντιμετώπιση του mobbing δεν εξαρτάται μόνο από την ύπαρξη νόμων. Απαιτεί εργασιακά περιβάλλοντα που δεν ανέχονται τις διακρίσεις, εργοδότες που εφαρμόζουν στην πράξη πολιτικές προστασίας και εργαζομένους που γνωρίζουν τα δικαιώματά τους και αισθάνονται ασφαλείς να μιλήσουν όταν γίνονται στόχος βίας και παρενόχλησης.

*Κεντρική Εικόνα: The Two Fridas, 1939 της Φρίντα Κάλο, Πηγή: fridakahlo.org