«Η κατάσταση μόνο θα χειροτερεύει» – Οι πυρκαγιές αναγκάζουν τους πυροσβέστες να κάνουν αδύνατες επιλογές

Όταν οι πυρκαγιές κατακλύζουν μια περιοχή, η δουλειά ενός πυροσβέστη μοιάζει με αυτήν ενός γιατρού σε τμήμα επειγόντων περιστατικών με πολύ λίγους αναπνευστήρες…

Ο Ισπανός Σεζάρ Αλκαράζ είχε μόλις γίνει πυροσβέστης στα τέλη της δεκαετίας του 1990, όταν βρέθηκε παγιδευμένος σε μια πυρκαγιά που εξαπλωνόταν με ταχύτητα. Μόλις που μπορούσε να αναπνεύσει και χωρίς νερό πια στο όχημά του, αυτός και οι συνάδελφοί του εγκατέλειψαν την κόλαση που έπληττε την ορεινή περιοχή του Montgó στην Ισπανία, ευχόμενοι οι ανώτεροί τους να είχαν στείλει περισσότερη ενίσχυση.

Όμως, σχεδόν τρεις δεκαετίες αργότερα, ως αξιωματικός της περιφερειακής πυροσβεστικής υπηρεσίας του Αλικάντε, ο Αλκαράζ κατανοεί καλύτερα τις οδυνηρές επιλογές που πρέπει να κάνουν οι διοικητές. Πρόκειται για ένα δίλημμα που γίνεται όλο και πιο βαρύ, καθώς οι πυρκαγιές επιδεινώνονται σε ολόκληρη τη Μεσόγειο – και αρχίζουν να τις αντιμετωπίζουν ακόμη και χώρες με κρύο κλίμα όπως η Βρετανία, όπου οι φωτιές εισβάλλουν σε πόλεις, σπίτια και κήπους.

«Δεν είναι απλώς ότι πρέπει να καταπολεμήσουμε περισσότερες πυρκαγιές, αλλά υπάρχει και ο κίνδυνος επιχειρησιακής κατάρρευσης», επισήμανε ο Αλκαράζ, ο οποίος βρίσκεται στο κέντρο διοίκησης και παρατηρεί ότι οι ταυτόχρονες πυρκαγιές συμβαίνουν πιο συχνά και νωρίτερα μέσα στο έτος. «Όταν ξεσπούν δύο ή τρεις φωτιές ταυτόχρονα, θα αναγκαστούμε να λάβουμε άμεσες αποφάσεις προτεραιοποίησης», όπως λέει.

Φονικές πυρκαγιές στην Ευρώπη – Ασφυξία» σε Καναδά και ΗΠΑ

Φονικές πυρκαγιές έχουν κατακλύσει τη Δυτική Ευρώπη αυτό το μήνα – η τραγική συνέπεια τριών καυσώνων που μετέτρεψαν την πλούσια βλάστηση σε ξηρό καύσιμο υλικό – ενώ φωτιές «πνίγουν» τη Βόρεια Αμερική με αποπνικτικό καπνό. Η Γαλλία, η Πορτογαλία και η Ισπανία έχουν πληγεί η καθεμία από αριθμό πυρκαγιών που σπάει κάθε ρεκόρ για αυτή την εποχή του χρόνου, με αποτέλεσμα μια άνευ προηγουμένου έκταση της Γαλλίας να βρίσκεται στις φλόγες και 13 άνθρωποι να έχουν χάσει τη ζωή τους στην Ισπανία. Η Βρετανία αντιμετώπισε 19 ξεχωριστές πυρκαγιές την περασμένη εβδομάδα, γεγονός που οδήγησε τους ειδικούς να προειδοποιήσουν για ένα «κύμα πυρκαγιών» πιο εκτεταμένο από ποτέ.

Από την άλλη πλευρά του Ατλαντικού, ο καπνός από 100 πυρκαγιές που μαίνονταν στο βόρειο Οντάριο μετέτρεψε το Τορόντο στην πιο μολυσμένη πόλη του κόσμου την Τετάρτη, πριν περάσει τα σύνορα των ΗΠΑ και «πνίξει» τη Νέα Υόρκη. Μάλιστα, οι καπνοί από τις καναδικές πυρκαγιές, που εξαπλώνονταν σε μεγάλη έκταση, ήταν τόσο έντονοι που προκάλεσαν 82.000 πρόωρους θανάτους το 2023, σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύθηκε πέρυσι, εκ των οποίων 33.000 στις ΗΠΑ και 22.000 στην Ευρώπη.

Το πρόβλημα, όμως, δεν είναι μόνο η έκταση. Ίσως να προκαλεί έκπληξη, αλλά η παγκόσμια τάση όσον αφορά στο μέγεθος των δασικών πυρκαγιών δείχνει μείωση της έκτασης της καμένης γης, κυρίως επειδή τεράστιες εκτάσεις της αφρικανικής σαβάνας που ήταν επιρρεπείς σε πυρκαγιές έχουν πλέον κατακερματιστεί από τις γεωργικές εκτάσεις. Όμως, όπου εκδηλώνονται πυρκαγιές, αυτές είναι συχνά πιο έντονες, λιγότερο προβλέψιμες και περισσότερες σε αριθμό. Η ρύπανση από άνθρακα έχει αυξήσει τις παγκόσμιες θερμοκρασίες και, με περισσότερη θερμότητα που ξηραίνει τα φυτά, οι μικρές πυρκαγιές μπορούν να εξελιχθούν πιο εύκολα σε πύρινη λαίλαπα. Αυτό επιτρέπει στις πυρκαγιές να εξαπλώνονται σε περιοχές – σε δάση και βαλτότοπους, αλλά και σε πόλεις, πάρκα και κήπους – που δεν ήταν τόσο ευάλωτες στο παρελθόν, αυξάνοντας τον κίνδυνο σε αυτό που οι ερευνητές αποκαλούν «διεπαφή άγριας φύσης – αστικού περιβάλλοντος».

Σαν να στέλνεις πυροσβέστες σε παραλία για να σταματήσουν ένα τσουνάμι

Στη Γαλλία, τέτοια ακραία σενάρια αναγκάζουν τις αρχές να κατανέμουν τους περιορισμένους πόρους. Οι πυροσβέστες στη Γαλλία αντιμετώπισαν ταυτόχρονα 250-300 πυρκαγιές τις τελευταίες τρεις εβδομάδες, δήλωσε ο Ζυλιέν Μαριόν, επικεφαλής της Υπηρεσίας Πολιτικής Προστασίας, κατά τη διάρκεια επίσκεψής του στο δάσος του Φοντενεμπλό, όπου εξακολουθούσαν να καίγονται εστίες πυρκαγιάς μέχρι και την περασμένη Πέμπτη.

Στην Ισπανία, οι πυροσβέστες, που έχουν συνηθίσει να αντιμετωπίζουν μόνο μερικές φωτιές κάθε φορά, δηλώνουν ότι δυσκολεύονται να αντεπεξέλθουν στην αύξηση του αριθμού και της έντασης των πυρκαγιών. Η κατάσταση έχει επιδεινωθεί λόγω των πρόσφατων βροχερών εποχών, που επέτρεψαν στη βλάστηση να αναπτυχθεί – αφήνοντας περισσότερο πλεονάζον καύσιμο υλικό όταν αυτό αναπόφευκτα στεγνώνει το καλοκαίρι – καθώς και λόγω της εγκατάλειψης γεωργικών εκτάσεων.

«Τελικά, η ικανότητα αντίδρασης είναι περιορισμένη», δήλωσε στον Guardian ο Χουάν Κααμάνο, υπεύθυνος εκπαίδευσης στο Ίδρυμα Pau Costa, έναν μη κερδοσκοπικό οργανισμό που βοηθά τη Βόρεια Ιρλανδία και άλλες ψυχρές περιοχές της Βόρειας Ευρώπης να προετοιμαστούν για την επιδείνωση των δασικών πυρκαγιών. «Όταν αντιμετωπίζουμε αυτές τις τεράστιες πυρκαγιές, αυτά τα ακραία φαινόμενα, είναι σαν να προσπαθούμε να στείλουμε πυροσβέστες σε μια παραλία για να σταματήσουν ένα τσουνάμι», ανέφερε χαρακτηριστικά.

Στη Βρετανία, όπου η απειλή των πυρκαγιών είναι πιο έντονη στα λιβάδια παρά στα δάση, φλόγες ξέσπασαν από πόλεις έως εθνικά πάρκα αυτό το μήνα, μετά από μια καυτή αρχή του καλοκαιριού. Μια πυρκαγιά που έπληξε το ανατολικό Λονδίνο το περασμένο Σαββατοκύριακο, η οποία πιστεύεται ότι προκλήθηκε από ένα δέντρο που έπεσε και χτύπησε καλώδια ηλεκτρικού ρεύματος πάνω από μια σιδηροδρομική γραμμή, προσέλκυσε περίπου 125 πυροσβέστες για να σβήσουν τη φωτιά, καθώς ο ισχυρός άνεμος και η ξηρή βλάστηση συνέβαλαν στην ταχεία εξάπλωσή της.

Όταν επιλέγεις ποια φωτιά θα σβήσεις

«Το κλίμα του 20ού αιώνα έχει πλέον εξαφανιστεί», δήλωσαν Βρετανοί επιστήμονες σε μια έκθεση που κατέδειξε ότι το περασμένο έτος ήταν το θερμότερο που έχει καταγραφεί ποτέ στη χώρα. Μέσες θερμοκρασίες σχεδόν άγνωστες στη δεκαετία του 1980 καλύπτουν πλέον σχεδόν το ένα πέμπτο της χερσαίας έκτασης, όπως ανέφεραν, ενώ οι πυροσβεστικές υπηρεσίες αγωνίζονταν να σβήσουν τις πυρκαγιές από το Ντάραμ στο βορρά έως το Ντέβον στα νοτιοδυτικά. Την επόμενη μέρα, μια πυρκαγιά κατέκαψε 740 στρέμματα στο εθνικό πάρκο της Σκωτίας.

Η μετάβαση από την καταπολέμηση όλων των πυρκαγιών στην επιλογή των μαχών που θα δοθούν είναι «κάτι εντελώς καινούργιο για τις χώρες της Βόρειας Ευρώπης», όχι όμως και για τη Μεσόγειο, ανέφερε ο Δρ. Τόμας Σμιθ, επιστήμονας ειδικευμένος στις δασικές πυρκαγιές στο London School of Economics, τονίζοντας πως «εκείνοι (σ.σ. οι μεσογειακές χώρες) αναγκάζονται να αλλάζουν τακτική κατά την καταπολέμηση των πυρκαγιών, ενώ εμείς δυσκολευόμαστε πραγματικά να λάβουμε στρατηγικές αποφάσεις».

Οι πιέσεις που δέχονται οι τοπικές υπηρεσίες μιας χώρας αντικατοπτρίζονται και σε παγκόσμιο επίπεδο. Οι περίοδοι πυρκαγιών στη Βόρεια Αμερική και την Αυστραλία διαρκούν πλέον περισσότερο και συμπίπτουν όλο και συχνότερα, δυσχεραίνοντας τις μακροχρόνιες συμφωνίες για την ανταλλαγή εναέριων μέσων και πυροσβεστών μεταξύ ΗΠΑ, Καναδά και Αυστραλίας. Σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύτηκε πέρυσι, η χρονική επικάλυψη μεταξύ των δύο περιοχών αναμένεται να αυξηθεί και να κυμανθεί από τέσσερις έως 29 ημέρες ετησίως έως το 2050.

Η επανεμφάνιση του Ελ Νίνιο

Αν και η κλιματική κατάρρευση αποτελεί την κύρια αιτία για την ολοένα και πιο «συγχρονισμένη» εκδήλωση περιόδων πυρκαγιών παγκοσμίως – όπως προκύπτει από έρευνα που δημοσιεύτηκε τον Φεβρουάριο – η φυσική μεταβλητότητα συχνά επιδεινώνει την κατάσταση. Η επανεμφάνιση του Ελ Νίνιο, του κυκλικού καιρικού φαινομένου που εντείνει τα ακραία καιρικά φαινόμενα, έχει προκαλέσει ανησυχία στην Αυστραλία και την Ινδονησία λόγω του αυξημένου κινδύνου πυρκαγιών που συνεπάγεται.

Αντιμετωπίζουν οι κυβερνήσεις την απειλή με τη δέουσα σοβαρότητα; «Η κλιματική έκτακτη ανάγκη σκοτώνει», δήλωσε ο Πέδρο Σάντσεθ, πρωθυπουργός της Ισπανίας, κατά τη διάρκεια επίσκεψής του στο κέντρο επιχειρήσεων στην Αλμερία, από όπου οι πυροσβέστες κατάφεραν την περασμένη εβδομάδα να θέσουν υπό έλεγχο μία από τις πιο φονικές πυρκαγιές που έχουν καταγραφεί ποτέ στη χώρα. «Κατά συνέπεια, όλα τα επίπεδα διακυβέρνησης και η κοινωνία στο σύνολό της οφείλουν να ανταποκριθούν στην πρόκληση που έχουμε μπροστά μας», τόνισε ο Σάντσεθ.

Ωστόσο, οι πολιτικές για τη μείωση των εκπομπών άνθρακα στις πλούσιες χώρες υπολείπονται σημαντικά από όσα απαιτούνται για να αποτραπεί η άνοδος της θερμοκρασίας του πλανήτη κατά 1,5°C πάνω από τα προβιομηχανικά επίπεδα έως το τέλος του αιώνα. Παράλληλα, οι προσπάθειες διαχείρισης του εδάφους με τη χρήση της φωτιάς – για παράδειγμα, μέσω ελεγχόμενων καύσεων που αποτρέπουν την υπερβολική βλάστηση, η οποία τροφοδοτεί τις καταστροφικές πυρκαγιές μεγάλης κλίμακας – εξακολουθούν να θεωρούνται καινοτόμες στις ίδιες αυτές χώρες. Εξαιρέσεις αποτελούν ο Καναδάς και η Αυστραλία, οι οποίες έχουν καταβάλει προσπάθειες να ενσωματώσουν τις παραδοσιακές πρακτικές των ιθαγενών πληθυσμών σχετικά με τη φωτιά, αντί να βασίζονται αποκλειστικά στην κατάσβεση.

Αλλαγή πολιτικής στην Ευρώπη

Στην Ευρώπη, η αλλαγή νοοτροπίας μεταξύ των πυροσβεστών έχει αρχίσει να επηρεάζει και τη χάραξη πολιτικής. Στα τέλη Ιουνίου, τα κράτη-μέλη της ΕΕ ενέκριναν μια μη δεσμευτική στρατηγική για τη διαχείριση του κινδύνου δασικών πυρκαγιών, η οποία ενθαρρύνει τις προγραμματισμένες καύσεις, τον χειροκίνητο καθαρισμό της χαμηλής βλάστησης και τη δημιουργία πιο ποικιλόμορφων τοπίων. Ο μηχανισμός πολιτικής προστασίας της Ένωσης, ο οποίος επιτρέπει στα κράτη-μέλη που πλήττονται από πυρκαγιές να ζητούν πυροσβεστική συνδρομή από γειτονικές χώρες, ενισχύθηκε φέτος με την προληπτική ανάπτυξη πυροσβεστικών δυνάμεων από άλλες περιοχές. Το 2025, οι πρωτοφανείς πυρκαγιές που κατέκαψαν 1 εκατομμύριο εκτάρια γης οδήγησαν σε περισσότερα αιτήματα για παροχή βοήθειας από ποτέ άλλοτε.

Ωστόσο, παρόλο που ο μηχανισμός αυτός καθαυτός «λειτουργούσε άψογα», οι πυροσβεστικές ομάδες καλούνταν να αντιμετωπίσουν ακραίες καταστάσεις, πρωτόγνωρες για τα δεδομένα τους, ανέφερε ο Χουάν Κααμάνο, μιλώντας από την Ινδονησία, όπου προετοίμαζε πυροσβεστικά κλιμάκια για τη «μεγάλη πυρκαγιά» που επρόκειτο σύντομα να πλήξει τη Νοτιοανατολική Ασία.

«Έχω την αίσθηση ότι βρισκόμαστε πάντα ένα βήμα πίσω από την κατάσταση έκτακτης ανάγκης. Και ότι η κατάσταση έκτακτης ανάγκης είναι αυτή που μας καθορίζει, αντί να ελέγχουμε εμείς την κατάσταση», τόνισε χαρακτηριστικά.