The Expla-in Project | Προς τι το διεθνές «παραλήρημα» γύρω από την Οδύσσεια;

Με ζωντανή αναμετάδοση της Χάρυβδης μοιάζει το διαδίκτυο των τελευταίων μηνών, καθώς η ταινία Οδύσσεια του Κρίστοφερ Νόλαν βρίσκεται μια ανάσα από τις σκοτεινές αίθουσες.

Η υπερπαραγωγή του Αμερικανού σκηνοθέτη αναμένεται να κάνει την εμφάνισή της σε λίγες μέρες και στην χώρα μας, όμως κατάφερε να προκαλέσει έντονες αντιδράσεις πολύ πριν από την πρεμιέρα της. Ο λόγος; Το χρώμα του δέρματος μιας ηθοποιού.

Και παρά το γεγονός πως η κινηματογραφική μεταφορά του ομηρικού έπους προβάλλει μερικούς από τους πιο εμβληματικούς αρχαιολογικούς και φυσικούς τόπους της χώρας, όπως το Ανάκτορο του Νέστορα στην Πύλο, την παραλία της Βοϊδοκοιλιάς, αλλά και τον ίδιο τον ελληνικό πολιτισμό μέσα από ένα από τα θεμελιώδη έργα του, κάποιοι  είχαν τις ενστάσεις τους.

Ο Οδυσσέας και οι Σειρήνες. Καλλιτεχνική απεικόνιση του Τζον Γουίλιαμ Γουότερχαουζ (1849-1917)

Η πέτρα του σκανδάλου

Ο ασκός του Αιόλου άνοιξε μετά από σχόλιο του Έλον Μασκ, σύμφωνα με το οποίο είναι απαράδεκτο το γεγονός πως η Λουπίτα Νιόνγκο θα παίξει την ωραία Ελένη. Ο λόγος; Ότι είναι η Νιόνγκο είναι μαύρη. «Βεβήλωσε τον Όμηρο», λέει, για να κόψει εισιτήρια και να πάρει Όσκαρ. Στάση που υιοθετήθηκε και από πολλούς Έλληνες στην συνέχεια – κριτικούς και μη.

Η αλήθεια είναι ότι η Ωραία Ελένη αναφέρεται στο αρχαίο πρωτότυπο πράγματι ως «λευκώλενος», δηλαδή με λευκά χεριά. Από την άλλη όμως, η Ωραία Ελένη δεν είναι ιστορικό πρόσωπο – όπως και η Οδύσσεια στο σύνολό της δεν αποτελεί ιστορικό τεκμήριο.

Ελένη της Τροίας, (Άντονι) Φρέντερικ Όγκαστους Σάντις, 1867, Πηγή: liverpoolmuseums.org.uk

Στην πραγματικότητα, η Ωραία Ελένη μάλλον κατάφερε τόσο «ωραία» γιατί ήταν γόνος του Δία, του πατέρα των θεών, ο οποίος, σύμφωνα με τον μύθο, μεταμορφώθηκε σε κύκνο για να καταφέρει να πλαγιάσει με την μητέρα της Λήδα. Καρπός του έρωτά τους ήταν ένα αυγό από το οποίο βγήκε η Ελένη.

Αυτός είναι και ο λόγος που δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως ιστορική πηγή. Όταν ο Θουκυδίδης καταγράφει τη σύγκρουση μεταξύ της Αθηναϊκής Συμμαχίας και της Πελοποννησιακής Συμμαχίας (431-404 π.Χ.), στο μνημειώδες έργο του Ἱστορίαι, φερειπείν, θεμελιώνει τον πολιτικό ρεαλισμό. Η Οδύσσεια δεν αφηγείται τον ίδιο τον Τρωικό Πόλεμο αλλά το μυθικό ταξίδι της επιστροφής του Οδυσσέα μετά το τέλος του.

Η Λήδα και ο κύκνος, Τσέζαρε ντα Σέστο (1477–1523)

Όπως σημείωσε μάλιστα και ο καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών Δημήτρης Πλάντζος στη γαλλική Le Monde:

«Η Ελένη δεν είναι ιστορικό πρόσωπο. Αν μια παράσταση ανεβαίνει στην Αφρική, θα μπορούσε κάλλιστα να την υποδυθεί μια Αφρικανή ηθοποιός. Άλλωστε, στο αρχαίο ελληνικό θέατρο όλους τους γυναικείους ρόλους τους υποδύονταν άνδρες. Η Ελένη θα μπορούσε λοιπόν να ερμηνευτεί ακόμη και από άνδρα και κανείς τότε δεν θα σοκαριζόταν όπως συμβαίνει σήμερα»

Ο ίδιος υπενθυμίζει επίσης ότι οι ομηρικές ιστορίες αναδιαμορφώνονται εδώ και αιώνες. Ο Ευριπίδης, για παράδειγμα, στην τραγωδία Ελένη, παρουσιάζει μια εκδοχή σύμφωνα με την οποία η βασίλισσα της Σπάρτης δεν πήγε ποτέ στην Τροία.

Από την άλλη, παρόμοια θέση εξέφρασε στο γαλλικό μέσο και ο Γιάννης Χαμηλάκης, καθηγητής Αρχαιολογίας και Νεοελληνικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Brown των Ηνωμένων Πολιτειών.

«Η προσπάθεια να παρουσιαστούν οι αρχαίοι Έλληνες ως αποκλειστικά λευκοί είναι ιστορικά λανθασμένη. Η Μεσόγειος ήταν πάντοτε ένας χώρος συνεχών μετακινήσεων και ανταλλαγών, όπου οι πληθυσμοί βρίσκονταν σε διαρκή επαφή», τονίζει.

Μας συμφέρει να δείχνουμε την Βοϊδοκοιλιά στο LA;

Ένα ακόμη θέμα που προκάλεσε συζητήσεις ήταν η απουσία Ελλήνων ηθοποιών από το καστ της ταινίας. Αληθεύει. Το καστ που επιλέχθηκε για να «εκπροσωπήσει ολόκληρο τον κόσμο», τελικά δεν βρίσκει Έλληνες στον πυρήνα του. Ωστόσο, δύσκολα μπορεί να παραβλέψει κανείς τη διεθνή προβολή που προσφέρει η παραγωγή στη χώρα μας. Η εικόνα αυτή διαφέρει αισθητά από ό,τι συνέβαινε πριν από δύο δεκαετίες. Παραδείγματος χάριν, το 2005 ο Όλιβερ Στόουν επέλεξε να γυρίσει τον «Αλέξανδρο» στο Μαρόκο και όχι στην Ελλάδα.

Από τότε, όμως, πολλά έχουν αλλάξει. Το 2017 η ελληνική κυβέρνηση θέσπισε πρόγραμμα κινήτρων για τις ξένες κινηματογραφικές παραγωγές, επιστρέφοντας σήμερα έως και το 40% των επιλέξιμων δαπανών που πραγματοποιούνται στη χώρα.

Τα αποτελέσματα αυτής της πολιτικής είναι ήδη ορατά. Σύμφωνα με μελέτη του ΙΟΒΕ, ο κύκλος εργασιών του ελληνικού οπτικοακουστικού τομέα αυξήθηκε κατά 137% την περίοδο 2013-2024, ενώ η απασχόληση στον κλάδο σημείωσε άνοδο 147%.

Η ίδια μελέτη επισημαίνει ότι η Ελλάδα συγκαταλέγεται πλέον στις ευρωπαϊκές χώρες με τη μεγαλύτερη επενδυτική δυναμική στον οπτικοακουστικό τομέα. Παράλληλα, η αυξανόμενη παρουσία διεθνών παραγωγών φαίνεται να λειτουργεί και ως μοχλός για τον τουρισμό, καθώς οι περιοχές όπου πραγματοποιούνται γυρίσματα αποκτούν μεγαλύτερη διεθνή προβολή.

Μάλιστα, σύμφωνα με την ίδια μελέτη, η περαιτέρω προσέλκυση διεθνών παραγωγών όχι μόνο δεν βλάπτει τον εγχώριο οπτικοακουστικό κλάδο, αλλά μπορεί να αποτελέσει μοχλό ανάπτυξης για αυτόν. Η έκθεση επισημαίνει ότι η Ελλάδα θα πρέπει να επενδύσει περισσότερο σε υποδομές όπως τα κινηματογραφικά στούντιο και τη μεταπαραγωγή (post-production), ώστε να μη λειτουργεί αποκλειστικά ως τόπος γυρισμάτων, αλλά να προσφέρει ολοκληρωμένες υπηρεσίες παραγωγής. Παράλληλα, τονίζει τη σημασία της αξιοποίησης της τεχνογνωσίας που μεταφέρουν οι ξένες παραγωγές, μέσω της εκπαίδευσης και κατάρτισης Ελλήνων επαγγελματιών, καθώς και της διατήρησης ενός σταθερού και αξιόπιστου πλαισίου επενδυτικών κινήτρων, ώστε η χώρα να παραμείνει ανταγωνιστική διεθνώς.

Η έκθεση τονίζει επίσης ότι η κινηματογραφική προβολή της χώρας μπορεί να ενισχύσει ακόμη περισσότερο τον τουρισμό, εφόσον συνοδευτεί από θεματικές διαδρομές, οργανωμένες ξεναγήσεις και άλλες πολιτιστικές εμπειρίες που αξιοποιούν τα μέρη όπου πραγματοποιούνται τα γυρίσματα.

Tι ράτσα ήταν ο Άργος;

Ίσως τελικά αυτό που αξίζει να κρατήσει κανείς από τη συζήτηση γύρω από την Οδύσσεια του Νόλαν είναι κάτι πολύ απλούστερο: ότι σχεδόν τρεις χιλιετίες μετά, ο Όμηρος εξακολουθεί να προκαλεί πάθη, διαφωνίες και διαφορετικές αναγνώσεις. Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη επιτυχία κάθε νέας διασκευής· να κάνει μια νέα γενιά να ανοίξει για πρώτη φορά τα ομηρικά έπη και να ενδιαφερθεί για την αρχαία ελληνική γραμματεία.

Και από την άλλη, μήπως δεν είναι το χρώμα του δέρματος των ηθοποιών αυτό που θα έπρεπε να μας απασχολεί, αλλά η ουσία του έργου; Άλλωστε, το διαχρονικό βάρος της «Οδύσσειας» βρίσκεται στον συμβολισμό των χαρακτήρων, στις δοκιμασίες του Οδυσσέα και στις πολλαπλές ταυτότητες που καλείται να υιοθετήσει στο ταξίδι της επιστροφής του· όχι στο τι χρώμα ήταν ο Αντίνοος και τι ράτσα ήταν ο Άργος.

*Kεντρική Εικόνα: Instagram @lupitanyongo, Η φωτογραφία έχει υποστεί ψηφιακή επεξεργασία και δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα