Μεταπολίτευση: μια διανοητική περιπέτεια

Το γεγονός ότι συμπληρώνονται ήδη 52 χρόνια από τη Μεταπολίτευση έχει διαμορφώσει εκείνη τη χρονική απόσταση που επιτρέπει την πραγματική ιστορική αποτίμηση των δυναμικών που αναπτύχθηκαν εκεί, με έναν τρόπο που ίσως δεν ήταν εφικτός όσο μπορούσε κανείς να υποστηρίζει ότι αυτή αποτελούσε τμήμα ενός παροντικού βιώματος. Την ίδια στιγμή αυτή ακριβώς η απόσταση έχει οδηγήσει και σε μια ιδιότυπη δαιμονοποίηση του τελευταίου τετάρτου του 20^ου αιώνα, καθώς γίνεται προσπάθεια να παρουσιαστεί ως η αφετηρία αρκετών από τα μεταγενέστερα προβλήματα. Ενδεικτική η συστηματική προσπάθεια του Πρωθυπουργού να αντιπαραθέτει το «1980» ως παρελθόν προς αποφυγή με το «2030» ως μέλλον προς επίτευξη.

Ρόλο σε αυτό, ας μη γελιόμαστε, έχει παίξει και το πώς η Μεταπολίτευση ταυτίστηκε με αυτό που μηρυκάζει εσχάτως μια ορισμένη Ακροδεξιά, δηλαδή την «ιδεολογική ηγεμονία της Αριστεράς», παρότι με αυτό τον τρόπο αναφέρονται περισσότερο σε μια σειρά από συλλογικές επιδιώξεις και αιτήματα παρά σε κάποια πραγματική ηγεμονία. Για την ιστορία αυτού του είδους η δαιμονοποίηση της Μεταπολίτευσης δεν είναι νέα: στη «χρυσή εποχή του εκσυγχρονισμού», δηλαδή τη δεκαετία του 1990 είχε υπάρξει μια διπλή στοχοποίηση της Μεταπολίτευσης: πολιτικά σε σχέση με τον ριζοσπαστισμό της, καθώς μια σειρά τοποθετήσεις από τον Νικηφόρο Διαμαντούρο έως τον Κώστα Σημίτη στοχοποιούσαν ακριβώς το διεκδικητικό πνεύμα που βγήκε στο προσκήνιο, αλλά και πολιτισμικά από την πρώτη γενιά του lifestyle νεοπλουτισμού που κατεξοχήν επιτέθηκε στην αισθητική της Μεταπολίτευσης.

Όμως, όλα αυτά συχνά στηρίζονταν σε μια σχηματική και επιλεκτική προσέγγιση των διανοητικών τάσεων που ξεδιπλώθηκαν στη Μεταπολίτευση. Αυτό το κενό έχει αρχίσει να καλύπτεται σταδιακά από μια σειρά από μελέτες που κάνουν πολύ πιο συστηματική ιστορία των ιδεών σε σχέση με αυτή την περίοδο. Μια τέτοια συνεισφορά είναι και το πρόσφατο βιβλίο του Κώστα Καραβίδα Η περιπέτεια των ιδεών. Διανόηση, λογοτεχνική κριτική και δημόσια σφαίρα στη σύγχρονη Ελλάδα, που κυκλοφόρησε φέτος από τις εκδόσεις Πόλις.

Το πρώτο μέρος του βιβλίου ασχολείται με  μια πολύ σημαντική διάσταση των διανοητικών και πολιτικών διεργασιών στη Μεταπολίτευση που είχε να κάνει με τα αριστερά περιοδικά που γίνονται σε μεγάλο βαθμό η δημόσια σφαίρα τόσο για πολιτικές αντιπαραθέσεις και ζυμώσεις όσο και για τη συζήτηση ευρύτερων θεμάτων πολιτισμού. Ο Καραβίδας στέκεται καταρχάς στη διαδρομή του περιοδικού Αντί, χαρακτηρίζοντάς το ορθά «καθρέφτη της Μεταπολίτευσης» και παρουσιάζοντας πώς μπορούσε να συνδυάζει την πολιτική ανάλυση, την αποκαλυπτική-ερευνητική δημοσιογραφία αλλά και την κίνηση ιδεών. Σε μια παράλληλη συζήτηση και του Πολίτη ο Καραβίδας δείχνει πώς δεν μιλάμε απλώς για έντυπα αλλά για κόμβους που γύρω τους διαμορφώνονταν κοινότητες. Παράλληλα, μελετώντας τόσο το Αντί και τον Πολίτη όσο και τον κάπως μεταγενέστερο Σχολιαστή, ο Καραβίδας κατορθώνει να εντοπίσει τη μεγαλύτερη έμφαση στον πολιτισμό αλλά και την ανάδυση μιας νέας αντίληψης για τη σχέση δημοσιότητας και ιδιωτικότητας. Η αναμέτρηση με δύσκολες προκλήσεις όπως η άνοδος του εθνικισμού γύρω από το Μακεδονικό, αλλά και η κρίση μιας προηγούμενης πολιτικοποίησης αποτελούν το φόντο τόσο μιας μεγαλύτερης ιδιώτευσης αλλά μιας ακόμη μεγαλύτερης στροφής προς τα ζητήματα πολιτισμού.

Στο δεύτερο μέρος του βιβλίου ο Καραβίδας παρακολουθεί ένα ιδιαίτερα σημαντικό πεδίο για τη διαμόρφωση της συλλογικής διανοητικότητας στη Μεταπολιτευση: τη λογοτεχνική κριτική. Εδώ έχουμε ένα στοιχείο εν μέρει συνέχειας με την προδικτατορική περίοδο, καθώς στην Ελλάδα, σε αντίθεση με άλλες χώρες, ήταν πολύ περισσότερο η λογοτεχνία και η λογοτεχνική κριτική, παρά η φιλοσοφία ή οι κοινωνικές επιστήμες, το πεδίο όπου η θεωρία αποκτούσε μια ευρύτερη απήχηση και δραστικότητα. Έτσι, παρουσιάζει τρεις εμβληματικές περιπτώσεις τέτοιων συζητήσεων: τη συμβολή του Γ.Π. Σαββίδη στη διαμόρφωση ενός προτύπου λογοτεχνικής κριτικής που δεν περιοριζόταν απλώς σε ζητήματα «γούστου» αλλά αξιοποιούσε και τη φιλολογική επιστημονική σκευή· την αναμέτρηση του Δ.Ν. Μαρωνίτη με το έργο του Αναγνωστάκη, ως μια συζήτηση που αφορούσε ταυτόχρονα τη λογοτεχνική κριτική αλλά και τα όρια της στράτευσης· την ετερόδοξη διαδρομή του Δημήτρη Ραυτόπουλου στον ευρύτερο χώρο της κριτικής αλλά και την συμβολή στην ανάδειξη του Κιβώτιου του Άρη Αλεξάνδρου σε παραδειγματικό κείμενο ως προς το ερώτημα της πολιτικής ευθύνης.

Στο τρίτο μέρος του βιβλίου ο Καραβίδας στρέφεται σε ένα από τα πιο μεγάλα ερωτήματα που σφράγισαν τις συζητήσεις στη Μεταπολίτευση, αυτό που αφορούσε την ίδια την παραγωγή μιας έννοιας της λαϊκότητας αλλά και μια κατασκευή της παράδοσης και της σχέσης με αυτή. Με αυτό τον τρόπο επιστρέφει στις συζητήσεις γύρω από τον ορισμό της λαϊκότητας, ιδίως σε μια εποχή που αυτό αποτελούσε και στρατηγική πολιτική στόχευση της Αριστεράς, ενώ ανασυνθέτει, διαλέγοντας ως case study το γεγονός ότι το 1979 ήταν το «Έτος Παράδοσης» τον τρόπο που ουσιαστικά συνεχίστηκε και κλιμακώθηκε η διαδικασία επινόησης της παράδοση, κατά το νήμα που υποδεικνύει και ο Έρικ Χόμπσμπαουμ. Αυτό του επιτρέπει να εντοπίσει την ένταση ανάμεσα στη διεκδίκηση ενός λαϊκού πολιτισμού και την διολίσθηση σε έναν πολιτισμικό λαϊκισμό και σε αυτή τη βάση επιστρέφει στις ιδιαίτερα γόνιμες αναλύσεις του Άγγελου Ελεφάντη πάνω στο θέμα του λαϊκισμού.

Το μεγάλο επίτευγμα του Καραβίδα σε αυτό το βιβλίο είναι να υπογραμμίσει τον πλούτο αλλά και την αναγκαστική αντιφατικότητα της περιόδου που εξετάζει έξω και πέρα από εύκολες σχηματοποιήσεις και αντίστοιχα εξιδανικεύσεις και δαιμονοποιήσεις. Η βασική ιστορική δυναμική της Μεταπολίτευσης ήταν ένας πραγματικός πολιτισμικός εκδημοκρατισμός, που διαμόρφωσε νέους όρους μαζικής πρόσβασης στον πολιτισμό, σε όλες τις εκφάνσεις, ήρε αρκετές από τις διαχωριστικές γραμμές ανάμεσα σε υψηλό και λαϊκό πολιτισμό, συναντήθηκε με ένα νέο κύμα πολιτικοποίησης και σε ορισμένες περιπτώσεις ριζοσπαστικοποίησης, και έδωσε νέα πεδία, εργαλεία και λεξιλόγια για να διατυπωθούν συλλογικές αξιώσεις και διεκδικήσεις. Με αυτό τον τρόπο μπορούσε ακόμη πιο εύκολα να εκφράσει και τις αντιφάσεις που προκύπταν, τα όρια τρόπων σκέψης αλλά και πολιτικής πρακτικής, τις διαφορετικές επιδιώξεις στρωμάτων που ενσωματώνονταν όλο και περισσότερο στον κοινωνικό κορμό. Από την κρίση ιστορικών εκδοχών της Αριστεράς, έως την ενσωμάτωση των αιτημάτων «αλλαγής» στην κρατική διαχείριση και τη σταδιακή άνοδο του νεοφιλελευθερισμού, όλες αυτές οι μετατοπίσεις αποτυπώθηκαν στην ιστορία των ιδεών ως εντάσεις και συγκρουόμενες ανασημασιοδοτήσεις. Γι’ αυτό και ο Καραβίδας επιμένει ότι το βασικό είναι να μη χάσουμε από την οπτική μας τις αποχρώσεις. Όπως γράφει χαρακτηριστικά: «είτε τη διαβάσουμε ως φωτεινό ιστορικό ξέφωτο είτε ως διαδοχή χαμένων ευκαιριών, δεν πρέπει να χάσουμε από τα μάτια μας τις λεπτομερείς αποχρώσεις. Ούτε λοιπόν “της Μεταπολίτευσης καημένη γενιά”, ούτε ανέξοδοι ενθουσιασμοί για τον ήλιο που μεθύσαμε “με το νταούλι και με τον ζουρνά”, ούτε οικτιρμός  για τα “λόγια και τα χρόνια τα χαμένα”», καθώς «η κρίση για την “εποχή των μεταβάσεων” οφείλει να δοκιμαστεί στη βάσανο του αναστοχασμού και της κριτικής επιμέρους όψεων, εναλλακτικών δρόμων και ανοιχτών ενδεχομένων που συνθέτουν τη μεγάλη εικόνα».