Μπορεί μια ταινία τρόμου να προκαλέσει μετατραυματικό στρες;

Οι ταινίες τρόμου δεν προκαλούν την ίδια αντίδραση σε όλους. Για κάποιους αποτελούν μια συναρπαστική εμπειρία που ανεβάζει την αδρεναλίνη, ενώ για άλλους μπορούν να αφήσουν έντονα ψυχολογικά αποτυπώματα που διαρκούν χρόνια. Όπως αναλύει σε άρθρο του στον Guardian ο καθηγητής Βιολογικής Ψυχιατρικής Καρμίν Μ. Παριάντε, η διαφορετική αυτή αντίδραση δεν οφείλεται μόνο στην προσωπική προτίμηση, αλλά σχετίζεται με τον τρόπο που λειτουργεί ο εγκέφαλος, την ηλικία, την ενσυναίσθηση και τις εμπειρίες που έχει ήδη βιώσει κάθε άνθρωπος.

Παρότι οι κινηματογράφοι εξακολουθούν να αναζητούν τρόπους να επαναφέρουν το κοινό στα επίπεδα πριν από την πανδημία και πολλές κωμωδίες ή δραματικές παραγωγές μεταφέρονται πλέον στις πλατφόρμες streaming, ο κινηματογραφικός τρόμος ακολουθεί την αντίθετη πορεία. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παραθέτει ο Guardian, οι εισπράξεις των ταινιών τρόμου στη Βόρεια Αμερική ήταν το 2023 περίπου 70% υψηλότερες σε σχέση με μία δεκαετία νωρίτερα.

Τι είναι η «κινηματογραφική νεύρωση»

Οι επιστήμονες χρησιμοποιούν τον όρο «κινηματογραφική νεύρωση» (cinematic neurosis) για να περιγράψουν τις περιπτώσεις στις οποίες μια ταινία προκαλεί τόσο έντονη και μακροχρόνια ψυχολογική αντίδραση, ώστε να εμφανίζονται συμπτώματα που θυμίζουν διαταραχή μετατραυματικού στρες (PTSD), όπως επίμονες αναμνήσεις, έντονο άγχος και επαναλαμβανόμενες εικόνες της εμπειρίας.

Αν και πρόκειται για σπάνιο φαινόμενο, η επιστημονική βιβλιογραφία περιλαμβάνει χαρακτηριστικές περιπτώσεις. Μία από αυτές αφορά μια γυναίκα που είχε παρακολουθήσει στην εφηβεία της την ταινία «O Εξορκιστής» και χρόνια αργότερα οδηγήθηκε στα επείγοντα νοσοκομείου, πεπεισμένη ότι είχε καταληφθεί από δαιμονικές δυνάμεις, ενώ ταυτόχρονα το μυαλό τις γύριζε στις πιο έντονες σκηνές της ταινίας.

Δεν φοβόμαστε το τέρας, αλλά το γνώριμο που αλλάζει

Για να εξηγήσει γιατί ο κινηματογραφικός τρόμος επηρεάζει τόσο βαθιά τον άνθρωπο, ο Παριάντε επιστρέφει στη θεωρία του Σίγκμουντ Φρόιντ για το «ανοίκειο» (unheimlich).

Πρόκειται για το συναίσθημα που γεννιέται όταν κάτι απολύτως γνώριμο μετατρέπεται ξαφνικά σε ξένο και απειλητικό. Δεν είναι το τέρας που βρίσκεται κάπου μακριά αυτό που προκαλεί τον μεγαλύτερο φόβο, αλλά η πιθανότητα το παράξενο να εισβάλει στο σπίτι, στην οικογένεια ή ακόμη και στους ανθρώπους που γνωρίζουμε καλύτερα.

Σύμφωνα με το άρθρο, πολλές από τις πιο επιτυχημένες ταινίες τρόμου των τελευταίων ετών βασίζονται ακριβώς σε αυτόν τον μηχανισμό, μετατρέποντας οικείους χώρους, καθημερινά αντικείμενα και στενές ανθρώπινες σχέσεις σε πηγή απειλής.

Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο όταν βλέπουμε τρόμο

Παρότι ο θεατής γνωρίζει ότι παρακολουθεί μυθοπλασία, το σώμα του αντιδρά συχνά σαν να βρίσκεται απέναντι σε πραγματικό κίνδυνο.

Η αρτηριακή πίεση αυξάνεται, ενεργοποιούνται μηχανισμοί του ανοσοποιητικού συστήματος και τα κέντρα του φόβου στον εγκέφαλο παραμένουν σε διαρκή εγρήγορση. Μάλιστα, η ένταση δεν κορυφώνεται μόνο τη στιγμή ενός ξαφνικού τρομακτικού εφέ (jump scare), αλλά και κατά τη διάρκεια της αργής, βασανιστικής αναμονής που προηγείται.

Το άρθρο αναφέρεται επίσης στην περίπτωση μιας γυναίκας, γνωστής σε σχετική έρευνα ως SM, η οποία είχε υποστεί βλάβη στην αμυγδαλή του εγκεφάλου -την περιοχή που αποτελεί το βασικό «σύστημα συναγερμού» του οργανισμού. Αν και μπορούσε να αισθανθεί θυμό, λύπη ή χαρά, δεν ένιωθε απολύτως κανέναν φόβο παρακολουθώντας ακόμη και ιδιαίτερα τρομακτικές ταινίες, όπως το The Blair Witch Project και το Arachnophobia.

Γιατί κάποια παιδιά φοβούνται περισσότερο από άλλα

Η ηλικία αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες που καθορίζουν τον τρόπο με τον οποίο βιώνεται μια ταινία τρόμου.

Μέχρι περίπου την ηλικία των επτά ετών, τα παιδιά δυσκολεύονται να διαχωρίσουν τη φαντασία από την πραγματικότητα. Αυτό σημαίνει ότι η διαβεβαίωση πως «είναι απλώς μια ταινία» δεν αρκεί για να μειώσει τον φόβο τους.

Εξίσου σημαντικό ρόλο παίζει η ενσυναίσθηση. Όσο περισσότερο ένα παιδί ταυτίζεται με τα θύματα της ιστορίας, τόσο πιο έντονα βιώνει τον τρόμο. Οι ερευνητές αναφέρονται επίσης στη λεγόμενη «φαντασιακή ενσυναίσθηση», δηλαδή στην ικανότητα κάποιων ανθρώπων να βυθίζονται ολοκληρωτικά στον κόσμο της μυθοπλασίας και να βιώνουν τα γεγονότα σχεδόν σαν να συμβαίνουν στους ίδιους.

Παράλληλα, μελέτες δείχνουν ότι τα παιδιά που έχουν ήδη βιώσει σημαντικές απώλειες ή συναισθηματικές δυσκολίες μέσα στο οικογενειακό περιβάλλον είναι πιθανότερο να επηρεαστούν βαθύτερα από μια ταινία τρόμου, καθώς οι εικόνες της λειτουργούν σαν «δοχείο» μέσα στο οποίο προβάλλονται προϋπάρχοντες φόβοι.

Πώς μπορεί να μειωθεί ο φόβος

Σύμφωνα με τις έρευνες, η καλύτερη αντιμετώπιση του φόβου δεν είναι η συνεχής διαβεβαίωση ότι «δεν υπάρχει λόγος να φοβάσαι», αλλά η κατανόηση του τρόπου με τον οποίο δημιουργείται η κινηματογραφική ψευδαίσθηση.

Σε σχετική μελέτη, παιδιά που φοβούνταν έναν κινηματογραφικό χαρακτήρα παρακολούθησαν τη διαδικασία μεταμόρφωσης ενός ηθοποιού σε Hulk μέσω μακιγιάζ και ειδικών εφέ. Όσα είδαν πώς δημιουργήθηκε το «τέρας» δήλωσαν στη συνέχεια σημαντικά λιγότερο φοβισμένα σε σχέση με τα παιδιά που δεν είχαν δει το παρασκήνιο.

Το συμπέρασμα, σύμφωνα με τον Παριάντε, είναι ότι η αποκάλυψη του μηχανισμού πίσω από την ψευδαίσθηση βοηθά τον εγκέφαλο να διαχωρίσει τη μυθοπλασία από την πραγματικότητα. Και ίσως αυτό να εξηγεί γιατί, για τους περισσότερους ανθρώπους, ο τρόμος παραμένει μια μορφή διασκέδασης, ενώ για ορισμένους μπορεί να μετατραπεί σε μια εμπειρία που αφήνει το αποτύπωμά της για πολλά χρόνια.