The Expla-in Project | Δημογραφικό: Το smartphone εμπόδιο για να κάνουμε παιδιά;

Η υπογεννητικότητα εξαπλώνεται ταχύτερα από ό,τι αναμενόταν. Σήμερα, σε περισσότερες από τις δύο στις τρεις χώρες του κόσμου οι γεννήσεις δεν επαρκούν για τη φυσική ανανέωση του πληθυσμού.

Σε 66 χώρες ο μέσος αριθμός παιδιών ανά γυναίκα βρίσκεται κοντά στο ένα, ενώ σε ορισμένες το συνηθέστερο είναι να μην αποκτήσει καθόλου παιδιά. Η ταχύτητα της πτώσης αιφνιδιάζει ακόμη και τους δημογράφους: ο ΟΗΕ είχε προβλέψει 350.000 γεννήσεις στη Νότια Κορέα το 2023, όμως τελικά καταγράφηκαν μόλις 230.000.

Ενώ οι χώρες υψηλού και μεσαίου εισοδήματος παλεύουν με τη δημογραφική συρρίκνωση για περισσότερο από μισό αιώνα, το φαινόμενο έχει επιταχυνθεί αισθητά τα τελευταία 10 χρόνια.

Παρόλο που πολλοί παράγοντες συμβάλλουν στη μείωση των ποσοστών των γεννήσεων, η πιο πρόσφατη κατακόρυφη πτώση φαίνεται να συνδέεται με τη χρήση της τεχνολογίας από πλευράς μας.

Το καθοριστικό πρόβλημα της εποχής μας

Η γήρανση του πληθυσμού συρρικνώνει το εργατικό δυναμικό και λειτουργεί ως τροχοπέδη στην αύξηση της παραγωγικότητας και στο βιοτικό επίπεδο — η στασιμότητα της Ιαπωνίας από τη δεκαετία του 1990 εξηγείται σχεδόν εξ ολοκλήρου από τα χαμηλά ποσοστά γεννήσεων που έχουν συρρικνώσει τον πληθυσμό της σε ηλικία εργασίας.

Δυσαρεστημένοι με τις καθαρά οικονομικές εξηγήσεις, οι ερευνητές αρχίζουν να δείχνουν με το δάχτυλο έναν νέο ένοχο — τις ψηφιακές συσκευές και τις πλατφόρμες που παίζουν τεράστιο ρόλο στη ζωή των νέων σε όλο τον κόσμο

Η δημοσιονομική πίεση από τις διογκούμενες δαπάνες για συντάξεις και περίθαλψη παραγκωνίζει επίσης τις επενδύσεις σε υποδομές, συμβάλλοντας στη δημιουργία μιας αίσθησης παρακμής που τροφοδοτεί την αντισυστημική πολιτική.

«Η μείωση της γονιμότητας είναι το μεγάλο ερώτημα της εποχής μας», λέει ο Jesús Fernández-Villaverde, καθηγητής οικονομικών στο Πανεπιστήμιο της Πενσυλβάνια και κορυφαίος ερευνητής στις συνέπειες της δημογραφικής αλλαγής. Υποστηρίζει ότι σχεδόν όλα τα φλέγοντα προβλήματα πηγάζουν από την κατάρρευση των ποσοστών των γεννήσεων: «Όλα τα υπόλοιπα έπονται.»

Ορισμένοι ελπίζουν ότι ένας μικρότερος πληθυσμός θα μπορούσε να βοηθήσει στην αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής. Όμως μια πρόσφατη μελέτη διαπίστωσε ότι τα χαμηλότερα ποσοστά γεννήσεων θα έχουν, στην καλύτερη περίπτωση, αμελητέο αντίκτυπο στις εκπομπές ρύπων τις επόμενες δεκαετίες.

Αντιθέτως, υπάρχει ένα «χάσμα γονιμότητας» μεταξύ στόχων και αποτελεσμάτων, λόγω προστριβών και απογοητεύσεων που έχουν να κάνουν σε μεγάλο βαθμό με τον σύγχρονο τρόπο ζωής — συμπεριλαμβανομένων των σπιτιών μας και, όλο και περισσότερο, των τηλεφώνων μας.

Δημογραφικό: Η Ελλάδα ερημώνει

Οι περισσότερες μελέτες εκτιμούν ότι ο πληθυσμός της χώρας θα μειωθεί σημαντικά, πιθανόν κάτω από τα 9 εκατομμύρια, ενώ θα αυξηθεί αισθητά το ποσοστό των ηλικιωμένων. Παράλληλα, οι γεννήσεις θα παραμείνουν λιγότερες από τους θανάτους και πολλοί νέοι θα συνεχίζουν να φεύγουν στο εξωτερικό, αναζητώντας καλύτερες συνθήκες ζωής και εργασίας. Αυτό σημαίνει ότι η Ελλάδα του 2050 θα είναι μια κοινωνία με λιγότερους νέους ανθρώπους και περισσότερους πολίτες άνω των 65 ετών.

Κοινή παραδοχή είναι πως τα τελευταία 70 χρόνια, η εσωτερική και εξωτερική μετανάστευση αποδυνάμωσαν τις περισσότερες περιοχές της χώρας. Στο μεταξύ, η επιτάχυνση της μείωσης των γεννήσεων, βάσει του Ινστιτούτου Δημογραφικών Ερευνών και Μελετών (ΙΔΕΜ) μετά το 2006 οφείλεται προφανώς και στη συρρίκνωση του πλήθους των γυναικών 25-44 ετών, από τις οποίες προέρχονται τα τελευταία χρόνια σχεδόν οι 9 από τις 10 γεννήσεις.

Εργένηδες για πάντα

Τις προηγούμενες δεκαετίες, το ποσοστό γονιμότητας στον κόσμο μειώθηκε επειδή τα ζευγάρια έκαναν λιγότερα παιδιά. Τώρα, ο κύριος λόγος είναι ότι υπάρχουν λιγότερα ζευγάρια.

Εάν τα ποσοστά γάμου και συμβίωσης στις ΗΠΑ είχαν παραμείνει σταθερά την τελευταία δεκαετία, το συνολικό ποσοστό γονιμότητας της χώρας θα ήταν υψηλότερο σήμερα από ό,τι πριν από 10 χρόνια.

Οι συγγραφείς υποστηρίζουν ότι τα smartphones έχουν μεταμορφώσει τον τρόπο με τον οποίο οι νέοι περνούν χρόνο μεταξύ τους, μειώνοντας δραστικά την διά ζώσης κοινωνικοποίηση

Μια πρωτοποριακή μελέτη του δημογράφου Stephen Shaw δείχνει ότι στις ΗΠΑ και στις περισσότερες χώρες υψηλού εισοδήματος, ο αριθμός των παιδιών που γεννούν οι μητέρες είναι σταθερός ή και αυξάνεται. Αλλά το ποσοστό των γυναικών που κάνουν έστω κι ένα παιδί έχει μειωθεί κατακόρυφα τα τελευταία 15 χρόνια.

Όμως, σε ένα ευρύ φάσμα χωρών, η μείωση των γεννήσεων και της δημιουργίας ζευγαριών είναι πολύ πιο απότομη μεταξύ εκείνων με τη λιγότερη εκπαίδευση και τα χαμηλότερα εισοδήματα. Αντίθετα, το ποσοστό των αποφοίτων πανεπιστημίου που δημιουργούν ζευγάρια και κάνουν παιδιά είναι σταθερό ή και αυξανόμενο σε ορισμένες περιπτώσεις. Η δημιουργία οικογένειας, όπως φαίνεται, έχει αποκτήσει σχήμα “K” (σ.σ. ανομοιόμορφη ανάκαμψη ανά κοινωνική τάξη).

Πολλοί άνθρωποι επιλέγουν με χαρά μια εργένικη ζωή χωρίς παιδιά. Αλλά τα δεδομένα δείχνουν ότι σε ευρύτερο κοινωνικό επίπεδο, ο αριθμός των ατόμων που βρίσκουν συντρόφους και κάνουν παιδιά μειώνεται παρά τις προθέσεις τους. Αυτό είναι ιδιαίτερα έντονο μεταξύ των λιγότερο εύπορων και συνοδεύεται από αυξανόμενη μοναξιά και απογοητεύσεις στον τομέα των γνωριμιών.

Δημοκραφικό και στεγαστική κρίση

Σε αρκετές πλούσιες χώρες, συμπεριλαμβανομένων των ΗΠΑ και του Ηνωμένου Βασιλείου, ένα σημαντικό εμπόδιο για τη δημιουργία οικογένειας τις τελευταίες δεκαετίες είναι η στέγαση.

Σύμφωνα με ανάλυση των Financial Times, έως και το ήμισυ της μείωσης των ποσοστών γονιμότητας σε αυτές τις χώρες από τη δεκαετία του 1990 μπορεί να εξηγηθεί από τη μείωση της ιδιοκατοίκησης και την αύξηση των νεαρών ενηλίκων που ζουν με τους γονείς τους.

Σε τέτοιες καταστάσεις, η απουσία μακροπρόθεσμης στέγασης λειτουργεί ως εμπόδιο σε άλλες μακροπρόθεσμες δεσμεύσεις.Αλλά αυτό δεν μπορεί να εξηγήσει την πιο πρόσφατη απότομη πτώση ή την παγκόσμια έκτασή της.

Η πρόσφατη δημογραφική ολίσθηση σημειώθηκε σε χώρες που επλήγησαν σοβαρά από την παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση, καθώς και σε εκείνες που έμειναν σχεδόν αλώβητες από αυτήν, τόσο στην Ευρώπη με τη βραδεία ανάπτυξη όσο και στην ταχέως αναπτυσσόμενη Μέση Ανατολή και Νοτιοανατολική Ασία.

Πολλοί επισημαίνουν την οικονομική επισφάλεια των νεαρών ενηλίκων. Όμως, ενώ οι αποδοχές των νέων κορυφώνονται αργότερα από ό,τι συνέβαινε τις προηγούμενες δεκαετίες και η σχετική οικονομική τους θέση έχει επιδεινωθεί, πρόκειται για σταδιακές μετατοπίσεις που δεν εξηγούν μια τόσο ξαφνική πτώση.

Ο έρωτας στα χρόνια της ψηφιακής εποχής

Δυσαρεστημένοι με τις καθαρά οικονομικές εξηγήσεις, οι ερευνητές αρχίζουν να δείχνουν με το δάχτυλο έναν νέο ένοχο — τις ψηφιακές συσκευές και τις πλατφόρμες που παίζουν τεράστιο ρόλο στη ζωή των νέων σε όλο τον κόσμο.

Ο Nathan Hudson και ο Hernan Moscoso-Boedo από το Πανεπιστήμιο του Σινσινάτι δημοσίευσαν μια εργασία τον περασμένο μήνα που εξετάζει τα ποσοστά γεννήσεων μέσα από το πρίσμα της εξάπλωσης των δικτύων κινητής τηλεφωνίας 4G στις ΗΠΑ και το Ηνωμένο Βασίλειο.

Ο αριθμός των γεννήσεων μειώθηκε πρώτα και ταχύτερα στις περιοχές που έλαβαν νωρίτερα συνδεσιμότητα κινητής τηλεφωνίας υψηλής ταχύτητας. Οι συγγραφείς υποστηρίζουν ότι τα smartphones έχουν μεταμορφώσει τον τρόπο με τον οποίο οι νέοι περνούν χρόνο μεταξύ τους, μειώνοντας δραστικά την διά ζώσης κοινωνικοποίηση και οδηγώντας στην κατάρρευση της γονιμότητάς τους.

Όλα αυτά τα σημεία καμπής συνέπεσαν με τη μαζική υιοθέτηση των smartphones στις τοπικές αγορές — όπως μετράται από τις αναζητήσεις στο Google για εφαρμογές κινητών.

Στη μία χώρα μετά την άλλη το ποσοστό γεννήσεων βυθίστηκε μετά την εισαγωγή των smartphones, ανεξάρτητα από το ποια ήταν η προηγούμενη τάση. Όσο νεότερη η ηλικιακή ομάδα, τόσο πιο έντονη η πτώση — μια κατοπτρική εικόνα των προτύπων χρήσης των smartphones.