Οι «αόρατες» γυναίκες της Σχολής της Φρανκφούρτης

Για δεκαετίες, η ιστορία της Σχολής της Φρανκφούρτης παρουσιαζόταν σχεδόν αποκλειστικά μέσα από ανδρικές μορφές. Η εμβληματική φωτογραφία της «Marxist Work Week» —της συνάντησης που άνοιξε τον δρόμο για την ίδρυση του Ινστιτούτου Κοινωνικής Έρευνας— ενίσχυσε αυτή την εικόνα, καθώς οι γυναίκες που εμφανίζονται σε αυτήν θεωρήθηκαν απλώς «συνοδευτικές» φιγούρες.

Στην πραγματικότητα, επρόκειτο για επτά γυναίκες με ισχυρό μορφωτικό υπόβαθρο και ενεργό πολιτική δράση, που συμμετείχαν ουσιαστικά στο Ινστιτούτο Κοινωνικής Έρευνας (Institut für Sozialforschung – IfS), τον πυρήνα της μετέπειτα Σχολής της Φρανκφούρτης. Δίπλα σε μορφές όπως οι Μαξ Χορκχάιμερ, Tέοντορ Αντόρνο και Χέμπερτ Μαρκούζε, συνέβαλαν ενεργά στη διαμόρφωση μιας σκέψης που επηρέασε βαθιά την Kριτική Θεωρία του 20ού αιώνα.

Φωτογραφία τραβηγμένη στη Χαϊδελβέργη τον Απρίλιο του 1964,[1] από τον Τζέρεμι Τζ. Σαπίρο, στο Max Weber-Soziologentag. Ο Μαξ Χορκχάιμερ βρίσκεται μπροστά αριστερά, ο Τέοντορ Β. Αντόρνο μπροστά δεξιά, ενώ ο Γιούργκεν Χάμπερμας διακρίνεται στο βάθος δεξιά, περνώντας το χέρι του μέσα από τα μαλλιά του. Στο βάθος αριστερά βρίσκεται ο Ζίγκφριντ Λάντσχουτ.

• η ηθοποιός Χέντε Μάσινγκ
• η δασκάλα και φιλόσοφος Χέντα Κορς
• η δημοσιογράφος, πολιτικός και κριτικός τέχνης Γκέρτρουντ Αλεξάντερ
• η βιβλιοθηκονόμος Ρόουζ Βίτφογκελ
• η παιδαγωγός Κέτε Βάιλ
• η οικονομολόγος Κριστιάνε Ζόργκε
• και η φεμινίστρια φιλόσοφος Μαργκαρέτε Λισάουερ

Μια ιστορία που έμενε στο περιθώριο

Η συμβολή τους αναδεικνύεται μέσα από πρόσφατη έρευνα που συγκεντρώθηκε στο βιβλίο Im Schatten der Tradition. Η έκδοση αυτή, που κυκλοφόρησε με αφορμή τα 100 χρόνια από την ίδρυση του IfS, επιχειρεί να αναθεωρήσει συνολικά την ιστορία του Ινστιτούτου.

Η Σάρα Σπεκ, αναπληρώτρια διευθύντρια του IfS, τονίζει: «Η ιστορία της Σχολής της Φρανκφούρτης έχει ειπωθεί ως μια κατεξοχήν ανδρική αφήγηση. Με αυτό το βιβλίο, αυτή η οπτική αρχίζει να αλλάζει».

Όπως εξηγεί, η αναζήτηση των στοιχείων δεν ήταν εύκολη, καθώς οι γυναίκες αυτές σπάνια εμφανίζονται σε επίσημα αρχεία. Πολλά από τα ίχνη τους εντοπίστηκαν μέσα από επιστολές, προφορικές μαρτυρίες, συνεντεύξεις και λιγότερο «θεσμικές» πηγές.

Πέρα από τον ρόλο της «συζύγου» ή της «βοηθού»

Η πολιτική επιστήμονας Βερόνικα Γκάγκο, που υπογράφει τον πρόλογο της έκδοσης, επισημαίνει ότι για χρόνια οι γυναίκες αυτές περιγράφονταν με όρους όπως «σύζυγοι», «γραμματείς» ή «βοηθοί».

«Υπήρχαν πολλές γυναίκες στη Σχολή της Φρανκφούρτης, αλλά η συμβολή τους υποβαθμιζόταν συστηματικά», σημειώνει.

Το κρίσιμο βήμα, σύμφωνα με την ίδια, ήταν να αναγνωριστεί ότι συμμετείχαν ενεργά τόσο στη θεωρητική παραγωγή όσο και στην ερευνητική διαδικασία, μέσα από συλλογικές μορφές εργασίας. Αυτή η «αθέατη» εργασία αποτέλεσε τη βάση πάνω στην οποία χτίστηκαν οι πιο γνωστές θεωρητικές συνθέσεις.

Η Κέτε Λάιχτερ: ανάμεσα στην έρευνα και τον αγώνα

Η Κέτε Λάιχτερ (1895–1942) αποτελεί μια από τις πιο χαρακτηριστικές μορφές αυτής της γενιάς.

Γεννημένη σε αστική εβραϊκή οικογένεια στη Βιέννη, σπούδασε πολιτικές επιστήμες και δραστηριοποιήθηκε έντονα στο εργατικό και γυναικείο κίνημα μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Από νωρίς συνδέθηκε με το IfS και, όπως αναφέρει η ίδια, είχε προτείνει τον Κάρλ Γκριούνμπεργκ για τη θέση του πρώτου διευθυντή.

Παρότι της προτάθηκε να μετακινηθεί στη Φρανκφούρτη, επέλεξε να παραμείνει στη Βιέννη. Εκεί, το 1925, οργάνωσε το γυναικείο τμήμα του Επιμελητηρίου Εργασίας, συνδέοντας έμπρακτα τη φεμινιστική θεωρία με τη σοσιαλιστική πολιτική.

Το έργο της περιλαμβάνει:

• εγχειρίδιο για τη γυναικεία εργασία (1930)
• το So leben wir… (1932), βασισμένο σε μαρτυρίες 1.320 εργατριών

Συμμετείχε επίσης στο συλλογικό έργο Studien über Autorität und Familie, όπου συνέβαλε με ερωτηματολόγια και την αρχική ανάλυση των δεδομένων — χωρίς όμως να της αποδοθεί πλήρως η συγγραφική αναγνώριση.

Διώξεις, εξορία και αντίσταση

Η άνοδος του ναζισμού διέκοψε βίαια τη δράση πολλών από τα μέλη του Ινστιτούτου. Το 1937 η Λάιχτερ σταμάτησε τη συνεργασία της με το IfS, καθώς η κατάσταση γινόταν επικίνδυνη.

Σε αντίθεση με άλλους που κατέφυγαν στο εξωτερικό, εκείνη παρέμεινε στην Αυστρία και συμμετείχε στην αντίσταση. Συνελήφθη και οδηγήθηκε στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Ράβενσμπρουκ, όπου —σύμφωνα με μαρτυρίες συγκρατουμένων— συνέχισε να οργανώνει και να καταγράφει. Δολοφονήθηκε το 1941 ή στις αρχές του 1942.

Η «άλλη» εικόνα της Σχολής της Φρανκφούρτης

Η κυρίαρχη αφήγηση θέλει τη Σχολή της Φρανκφούρτης να περιστρέφεται γύρω από λίγες μεγάλες ανδρικές προσωπικότητες. Όπως περιγράφει η Σπεκ, συχνά προβάλλεται η εικόνα «μερικών ιδιοφυών που συζητούν θεωρία αποκομμένοι από την πραγματικότητα».

Η Γκάγκο διευκρινίζει ότι η νέα αυτή προσέγγιση δεν αμφισβητεί τη σημασία αυτών των μορφών, αλλά:

«ασκεί κριτική σε μια ανδροκεντρική ιστορία που αφήνει στη σκιά όσους συνέβαλαν ουσιαστικά».

Οι γυναίκες αυτές, όπως προκύπτει από την έρευνα, κινούνταν ταυτόχρονα σε πολλά πεδία:

• ερευνητική εργασία
• θεωρητική ανάλυση
• πολιτική δράση
• κοινωνικό ακτιβισμό

Παράλληλα, διατηρούσαν στενές σχέσεις με τα φεμινιστικά κινήματα της εποχής, σε αντίθεση με τη μεταγενέστερη αποστασιοποίηση που παρατηρήθηκε σε τμήματα της Σχολής.

Η επιρροή τους φτάνει μέχρι σήμερα

Μετά την αποχώρησή τους από το IfS, ορισμένες από αυτές τις γυναίκες συνέχισαν να διαμορφώνουν τη σύγχρονη σκέψη. Η Σπεκ αναφέρει ενδεικτικά τις Μίρα Κομαρόβσκι, Χέλγκε Πρόσ και Ρεγγίνα Μπέκερ-Σμιτ, που πρωτοστάτησαν στη θεωρία φύλου.

Σήμερα, όπως σημειώνει η Γκάγκο: «Ερευνητικές κατευθύνσεις με φεμινιστική και υλιστική προσέγγιση, που είχαν παραμεριστεί, επανέρχονται και επαναξιολογούνται».

Ένα ευρύτερο κύμα επανεκτίμησης

Η επανεξέταση της ιστορίας της Σχολής της Φρανκφούρτης εντάσσεται σε μια ευρύτερη προσπάθεια ανάδειξης γυναικείων μορφών που έμειναν στο περιθώριο.

Στο Bauhaus, για παράδειγμα, επανέρχονται στο προσκήνιο δημιουργοί όπως η Άνι Άλμπερς και η Μαριάνε Μπραντ. Στην τέχνη, αναγνωρίζεται πλέον η συμβολή της Χίλμα αφ Κλιντ, ενώ στον σουρεαλισμό επανεκτιμώνται μορφές όπως η Λεονόρα Κάρρινγκτον και η Ντοροθέα Τάννινγκ.

Όπως επισημαίνουν σύγχρονοι ερευνητές, χωρίς αυτή τη «δουλειά στη σκιά», η ίδια η παράδοση δεν θα είχε υπάρξει ποτέ.

Η ιστορία, τελικά, δεν αλλάζει — απλώς αρχίζει να φαίνεται ολόκληρη.

*Με πληροφορίες από: El Pais English, Κεντρική Φωτογραφία: Συμμετέχοντες στην Πρώτη Μαρξιστική Εβδομάδα Εργασίας. Φωτογραφία παραχωρήθηκε από τον καθηγητή Κιιτσίρο Γιαγκί, Πηγή: ian-gardner.medium.com