Συμφωνία Λονδίνου: Ο τραχύς δρόμος της πραγματικότητος

Φαίνεται ότι μας αιχμαλώτισε σαν επίσημο κράτος μια σοβαρή παρεξήγησις — μια παρεξήγησις τραγική θα ελέγαμε. Πανηγυρίζομε για τον θρίαμβο της κυπριακής μας πολιτικής, ενώ θα έπρεπε να αναγνωρίσωμε την πραγματικότητα με ευθύτητα και ειλικρίνεια και να διακηρύξωμε ότι αυτό που έγινε ήταν μεν ένας οδυνηρός ενταφιασμός ιερών δικαίων και ονείρων, αλλά ταυτόχρονα κάτι που δεν μπορούσε να αποφευχθή όπως είχαν τα πράγματα. Δεν σταματάμε όμως εδώ. Αγγέλλομε με περισσή αυταρέσκεια, σαν να επιστρέψαμε με ένδοξα τρόπαια από πεδίο μαχών, ότι, τώρα που ετελειώσαμε με την Κύπρο, μπορούμε να αναπτύξωμε καρποφόρες πρωτοβουλίες στο πλευρό των μεγάλων φίλων και συμμάχων μας που μας εγονάτισαν σε κρίσιμη ώρα αγώνος. Και βλέπομε να δημοσιεύωνται οι πρώτες ειδήσεις περί αντιμετωπιζομένης ενεργού συμμετοχής της Ελλάδος στα συμβαίνοντα στην Μέση Ανατολή στο πλευρό της Τουρκίας, που επάτησε το πόδι της στο νησί της Αφροδίτης. Ο αναγνώστης των «Νέων» θα επρόσεξε τις πρώτες πληροφορίες που κάνουν λόγο περί πιθανής εισόδου της Ελλάδος στο Σύμφωνο της Βαγδάτης (σ.σ. στρατιωτική συμμαχία κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, συσταθείσα το 1955 από το Ηνωμένο Βασίλειο, την Τουρκία, το Ιράν, το Ιράκ και το Πακιστάν), αχρηστευμένου λόγω σηψαιμίας.

Πρέπει να υποθέση κανένας ότι δεν μπορεί να εχάσαμε τόσο πολύ την αίσθησι της πραγματικότητος σαν υπεύθυνο κράτος. Ποτέ η αίσθησις της πραγματικότητος δεν είναι τόσο έντονη όσο σε πικρότατες ώρες, καθώς αυτές που περιγράφει στις ανταποκρίσεις του από την Κύπρο ο διαπρεπής συνάδελφος κ. Παύλος Παλαιολόγος. Και όμως, υπάρχουν πολλοί παράγοντες στο Κλεινόν Άστυ, και μάλιστα ισχυροί, που προτιμούν τις νεφελοβασίες από την δύσκολη πορεία πάνω στον τραχύ δρόμο της πραγματικότητος, ακριβώς αυτές τις δραματικές ώρες. Και θα πρέπει οι παράγοντες αυτοί να προσγειωθούν, να προσγειωθούν το ταχύτερο, και να ενταχθούν στις σιωπηλές τάξεις των συνετών. Ασφαλώς όχι θρήνους γι’ αυτό που έπαθε ένας απίθανα ωραίος και ηρωικός αγώνας, προδομένος από τις δυτικές δημοκρατίες. Όχι όμως και επινίκια πάνω σ’ έναν αναμφισβήτητο τάφο, όπου δεν μπορεί καν να απλωθή η απαγορευμένη κυανόλευκος. Και προ παντός όχι συνέχισι των περιβοήτων πρωτοβουλιών, που ενδέχεται να μας ποτίσουν και άλλες πικρίες.

«ΤΑ ΝΕΑ», 24.2.1959, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Ας γίνωμε σαφέστεροι όμως. Υπάρχει μια πολιτική θεωρία, ισχυρότατα προωθουμένη, που ισχυρίζεται ότι η ελληνική «διπλωματία», απαλλαγείσα από την περιπέτεια του Κυπριακού, είναι σε θέσι να δράση επωφελώς προς ανεκμετάλλευτους ορίζοντες. Το τι κρύβεται κάτω από αυτή την εισήγησι δεν είναι δύσκολο να το διαβλέψη κανένας: Συνεργασία με την Τουρκία στην αντιμετώπισι των προβλημάτων της Μέσης Ανατολής. Και ενεργότερος ελληνικός ρόλος στην «ψυχρή» επίθεσι της Δύσεως εναντίον του Ανατολικού Συνασπισμού.

Το τι θα μας εστοίχιζε το πρώτο δεν είναι δύσκολο να το διαβλέψωμε. Κανείς δεν αρνείται την ανάγκη βελτιώσεως των σχέσεών μας με την Τουρκία, έτσι ώστε, έξω από τα άλλα, να απαλλαγούν τα στήθη των ομογενών της Κωνσταντινουπόλεως από το τρομερό άγχος του φόβου και της αβεβαιότητος. Πορεία μας όμως πέρα από αυτό το ορόσημο είναι πορεία προς τον κρημνό. Η πολιτική της Τουρκίας, πολιτική πρακτορεύσεως των αποικιοκρατικών συμφερόντων, είναι μισητή στον αραβικό κόσμο. Και μέσα στον αραβικό κόσμο δεν έχομε μονάχα ζωτικώτατα οικονομικά συμφέροντα. Έχομε και πολυπληθείς κοινότητες, καθώς εκείνη της Αιγύπτου, που επίσης ζη κάτω από μια μεγάλη αγωνία — την αγωνία για το αύριο. Και μόνη η συζήτησις περί εισόδου της Ελλάδος στο Σύμφωνο της Βαγδάτης μάς βλάπτει τρομερά, μας κάνει υπόπτους. Γι’ αυτό η κυβέρνησις πρέπει να δηλώση, αμέσως και χωρίς επιφύλαξι, ότι κάτι παρόμοιο δεν αντιμετωπίζεται, ούτε πρόκειται να αντιμετωπισθή ποτέ. Η Ηνωμένη Αραβική Δημοκρατία μισεί το Σύμφωνο της Βαγδάτης και την συναφή πολιτική των Δυτικών, όπως επίσης την απεχθάνεται η μόνη σύμμαχός μας στα Βαλκάνια, η Γιουγκοσλαβία. Αυτό και μόνο μας δείχνει ποιο είναι το συμφέρον μας και ποιο το χρέος μας. Εκτός πια αν μας ενοχλούν οι πολλές φιλίες σαν περιττό βάρος και το επήραμε απόφασι να στηριχτούμε μόνο στην φιλία των Άγγλων.

Ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος στο τραπέζι της διάσκεψης του Λονδίνου

Το τι θα μας εστοίχιζε το δεύτερο τώρα, η ενεργότερη δηλαδή συμμετοχή μας στην «ψυχρή» επίθεσι της Δύσεως εναντίον της Ανατολής, είναι εξ ίσου σαφές. Θα εκερδίζαμε ίσως μερικούς επαίνους από την πλευρά του Στέιτ Ντιπάρτμεντ, θα υπήρχε φόβος όμως να γκρεμίσωμε κάτι που εχτίστηκε με κόπο, κάτι απαραίτητο για το μέλλον του τόπου — όχι απλώς χρήσιμο. Οι διπλωματικές μας σχέσεις με τα ανατολικά κράτη βρίσκονται σε καλό σημείο, οι βόρειοι πληθυσμοί μας εργάζονται και ζουν χωρίς φόβο και κανείς δεν θα μπορούσε να ισχυρισθή ότι αυτό είναι επιζήμιο για το έθνος και ότι θα έπρεπε ο ελληνικός βορράς να ξαναγυρίση στο άγχος που του στραγγάλιζε τη ζωή. Πέρα από αυτό, πέρα δηλαδή από τις καλές διπλωματικές σχέσεις, έχομε ανοίξει προς ανατολάς καλούς δρόμους για τα προϊόντα μας, που ολοένα πληθαίνουν και ολοένα περισσεύουν. Ποιος είναι τόσο κοντόφθαλμος, τόσο απογυμνωμένος από φαντασία ή κοινή λογική, ώστε να μην είναι ικανός να υποθέση τι θα εγινόταν στον τόπο μας, αν αυτοί οι δρόμοι έκλειναν; Θα εκουκούλωναν τους παραγωγούς μας τα πορτοκάλια και τα άλλα γεωργικά προϊόντα και θα επνιγόταν η αναπνοή των καπνοπαραγωγών μας σε ξεχειλισμένες καπναποθήκες. Αυτά είναι τόσο απλά πράγματα, αλλά ταυτόχρονα τόσο σοβαρά, τόσο αποφασιστικά για την προκοπή του λαού μας, ώστε κανένας δεν έχει δικαίωμα να τα παραβλέψη, πολύ δε περισσότερο να τα υποσκάψη. Κάτι παρόμοιο θα ήταν σαμποτάζ βασικών εθνικών συμφερόντων.

«ΤΟ ΒΗΜΑ», 21.2.1959, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Ας λείπουν λοιπόν οι μεγάλες πρωτοβουλίες — δεν είναι για μας. Αφού εκηδεύσαμε την αυτοδιάθεσι της Κύπρου κάτω από την αναντιμετώπιστη πίεσι των πραγμάτων και, καθώς λέγεται, αποδεσμεύσαμε «τρομερές εθνικές δυνάμεις» που τάχα εθυσιάζονταν στον αγώνα γι’ αυτήν, ας τις διοχετεύσωμε σε δύο και μόνους τομείς: την εξασφάλισι της μεγαλύτερης δυνατής βοήθειας από τη Δύσι και το γενικό, το καθολικό ανασκούμπωμα για την εφαρμογή ενός προγράμματος οικονομικής αναπτύξεως μακράς πνοής, έτσι ώστε να μπορέση ο λαός μας να δη καλύτερες μέρες.

To Lancaster House του Λονδίνου, όπου υπεγράφη η Συμφωνία

Ας αφήσωμε με άλλους λόγους τα τυχοδιωκτικά όνειρα και ας ενωθούμε όλοι σε μια προσπάθεια περισυλλογής, πορευόμενοι επάνω σε σταθερούς δρόμους και όχι επάνω σε σύννεφα. Ας πάψωμε να μιλάμε για θριάμβους που επετύχαμε, γιατί αυτό ρίχνει τη σοβαρότητά μας, και στο εσωτερικό και στο εξωτερικό. Ερωτούμε τον κ. Αβέρωφ, που διαλαλεί σε όλους τους μουσικούς τόνους την ευδαιμονία του: Όταν διακηρύττει ότι εσημειώσαμε μιαν αναμφισβήτητη νίκη, δεν φοβάται ότι η πονηρία και ο αδίστακτος κυνισμός της Δύσεως δυνατόν να μας ζητήση ανταλλάγματα γι’ αυτόν τον «θρίαμβο», για την επιτυχία του οποίου τάχα μας εβοήθησαν οι Δυτικοί; Δεν είναι προτιμότερο να λέμε την αλήθεια και μόνη την αλήθεια, να προβάλλωμε δηλαδή την αναμφισβήτητη θυσία μας —μια θυσία σπαραχτική ίσως— και να ζητάμε εμείς μια κάποιαν αποζημίωσι και όχι αυτοί;

«ΤΟ ΒΗΜΑ», 26.2.1959, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Αντιλαμβανόμεθα την ανάγκη των κυβερνήσεων να υπερασπίζωνται την θέσι τους, αλλά υπάρχουν κάποια όρια, πέρα από τα οποία δεν επιτρέπεται να προχωρούμε.

Περιττό βέβαια να σημειώσωμε ότι πρέπει σέβας στον πόνο του κυπριακού λαού και ευλάβεια προς τους ήρωες του ωραίου, αλλά τραγικού αγώνος, που έκλεισε με υψωμένη μιαν εξαίσια σημαία, για την οποία δεν υπάρχει πια θέσις στο νησί.

*Άρθρο του διακεκριμένου λάκωνος δημοσιογράφου Γιώργου Μανιατάκου (1914-2010), που έφερε τον τίτλο «Ο μόνος δρόμος» και είχε δημοσιευτεί στην εφημερίδα «Τα Νέα» την Τρίτη 24 Φεβρουαρίου 1959. Ο Μανιατάκος, ο οποίος εργάστηκε στις εφημερίδες του ΔΟΛ («Νέα» και «Βήμα») επί τρεις και πλέον δεκαετίες, κατέλιπε και συγγραφικό έργο (μυθιστορήματα, διηγήματα, ποιήματα και μεταφράσεις).

Ο Γιώργος Μανιατάκος

Λίγες ημέρες νωρίτερα από τη δημοσίευση του κειμένου του Γιώργου Μανιατάκου, στις 19 Φεβρουαρίου 1959, είχε υπογραφεί στο Λονδίνο πενταμερής συμφωνία για την Κύπρο, η περίφημη Συμφωνία του Λονδίνου.

Με την εν λόγω συμφωνία επί του Κυπριακού, με την οποία γραφόταν ένα νέο κεφάλαιο στην ιστορία της Μεγαλονήσου, εγκαθιδρύθηκε ανεξάρτητη Δημοκρατία της Κύπρου.

Σε ό,τι αφορά τα προηγηθέντα της υπογραφής, μπορούμε να περιοριστούμε στα εξής:

Μετά τη μονογραφή των συμφωνηθέντων στη Ζυρίχη από τους πρωθυπουργούς της Ελλάδας και της Τουρκίας, Κωνσταντίνο Καραμανλή και Αντνάν Μεντερές, στις 11 Φεβρουαρίου 1959, ακολούθησε διάσκεψη των ενδιαφερομένων μερών στο Λονδίνο, όπου προσκλήθηκαν επίσης ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος και ο ηγέτης των Τουρκοκυπρίων, Φαζίλ Κουτσιούκ.

Ο Μακάριος είχε κάνει κατ’ αρχήν δεκτές τις βασικές διατάξεις του Συντάγματος που προέβλεπε η Συμφωνία της Ζυρίχης, αλλά είχε εκφράσει την επιθυμία να συζητήσει κάποια σημεία των κειμένων της Ζυρίχης με τον Φαζίλ Κουτσιούκ, έστω και στο περιθώριο της διάσκεψης.

Στο πλαίσιο της διάσκεψης του Λονδίνου, που άρχισε στις 17 Φεβρουαρίου 1959, η Μεγάλη Βρετανία αποδέχτηκε τα συμφωνηθέντα στη Ζυρίχη υπό τον όρο ότι θα διατηρούσε πλήρως την κυριαρχία της στις δύο στρατιωτικές βάσεις του Ακρωτηρίου και της Δεκέλειας.

Οι υπουργοί Εξωτερικών της Ελλάδας και της Τουρκίας δήλωσαν ότι αποδέχονταν τα συμφωνηθέντα στη Ζυρίχη, αλλά δεν έγινε το ίδιο με τον Μακάριο, ο οποίος δήλωσε μεν ότι δεχόταν τις ρυθμίσεις της Ζυρίχης ως βάση συζήτησης, αλλά έθεσε ζήτημα αναθεώρησης ορισμένων διατάξεων.

Τελικά, παρά τους δισταγμούς που είχε, ο Μακάριος υπέγραψε τις συμφωνίες για την ανεξάρτητη Δημοκρατία της Κύπρου.

«ΤΟ ΒΗΜΑ», 20.2.1959, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Ο Καραμανλής και ο τότε βρετανός πρωθυπουργός, Χάρολντ Μακμίλαν, μετέβησαν ακολούθως στο νοσοκομείο όπου νοσηλευόταν ο Μεντερές ύστερα από το αεροπορικό δυστύχημα (στοίχισε τη ζωή σε δώδεκα άτομα) που είχε κατά την προσγείωση του αεροσκάφους του στο Λονδίνο, στις 17 Φεβρουαρίου.

Έτσι, το ανεξάρτητο κυπριακό κράτος έμελλε να γεννηθεί μέσα σε ένα βρετανικό νοσοκομείο, όπου οι τρεις ηγέτες των ενδιαφερομένων μερών υπέγραψαν το τελικό κείμενο της Συμφωνίας του Λονδίνου.

Η κεντρική φωτογραφία του παρόντος άρθρου (σκίτσο του Φωκίωνος Δημητριάδη) είχε δημοσιευτεί στην εφημερίδα «Το Βήμα» την Κυριακή 22 Φεβρουαρίου 1959.