Η παράδοση ως πράξη αντίστασης: Ο Μπεν Eντζ αποδομεί τον μύθο της «καθαρής ταυτότητας»

Ο Μπεν Eντζ δεν αναζητά την παράδοση για να κλειστεί στο παρελθόν. Την ανασύρει για να σχολιάσει το παρόν. Και αυτό είναι το πιο ανατρεπτικό στοιχείο στη δουλειά του: δεν αντιμετωπίζει τα έθιμα ως εξωραϊσμένες αναφορές σε «όμορφες χαμένες εποχές», αλλά ως ζωντανά ίχνη κοινωνικής μνήμης που κουβαλούν πολιτική φόρτιση.

Η αφετηρία του δεν υπήρξε θεωρητική. Πριν από χρόνια, βγαίνοντας από έναν σταθμό του μετρό, είδε μια ομάδα ανθρώπων ντυμένων στα λευκά να σχηματίζουν κύκλο και να τελούν μια τελετουργία στον δρόμο. Ήταν Δρυΐδες, μια λαογραφική τελετή για την εαρινή ισημερία – μια εικόνα που έμοιαζε ξένη και οικεία ταυτόχρονα. Για τον Eντζ, αυτή η σκηνή ήταν σαν ξαφνική αφύπνιση: η παράδοση μπορεί να συμβεί οπουδήποτε — ακόμη και δίπλα σε μια αλυσίδα fast food, στο κέντρο μιας μεγαλούπολης.

Κανένα τραγούδι, κανένας ρυθμός, κανένα τελετουργικό δεν έμεινε ποτέ ανέπαφο στο χρόνο. Οι άνθρωποι πάντα αντάλλασσαν στοιχεία όσο ταξίδευαν, συνεργάζονταν, συμβίωναν.

Δείτε αυτή τη δημοσίευση στο Instagram.

Η δημοσίευση κοινοποιήθηκε από το χρήστη Ben Edge (@ben_edge_art)

Τι σημαίνει «ανήκω» σε έναν κόσμο που συνεχώς μεταβάλλεται;

Από εκείνη τη στιγμή, άρχισε να παρακολουθεί τελετές, χορούς και κοινοτικές γιορτές. Όσο περισσότερο έβλεπε, τόσο πιο καθαρό γινόταν κάτι: οι τελετουργίες αυτές δεν έμοιαζαν με «αναβίωση». Ήταν το παρόν. Παιδιά, ηλικιωμένοι, οικογένειες, όλοι συμμετείχαν. Κανείς δεν ενδιαφερόταν για την «αυθεντικότητα». Αυτό που μετρούσε ήταν η συμμετοχή, η κοινότητα.

Δείτε αυτή τη δημοσίευση στο Instagram.

Η δημοσίευση κοινοποιήθηκε από το χρήστη Ben Edge (@ben_edge_art)

Στα έργα του, η λαογραφία γίνεται τρόπος να εξεταστεί ένα βαθύτερο ερώτημα: τι σημαίνει «ανήκω» σε έναν κόσμο που συνεχώς μεταβάλλεται;

Ο Eντζ δεν περιορίζεται σε μια χώρα. Ταξιδεύει σε χωριά και πόλεις, σε διαφορετικές περιοχές, παρακολουθεί τελετές που πηγάζουν από τελείως διαφορετικές παραδόσεις. Βλέπει όμως ένα κοινό μοτίβο: όπου υπάρχει παράδοση, υπάρχει κοινότητα. Όπου υπάρχει κοινότητα, υπάρχει ανάγκη για αφήγηση. Και όπου υπάρχει αφήγηση, υπάρχει πολιτική.

Δείτε αυτή τη δημοσίευση στο Instagram.

Η δημοσίευση κοινοποιήθηκε από το χρήστη Ben Edge (@ben_edge_art)

«Η παράδοση δεν είναι περιουσία. Είναι δίκτυο»

Δεν είναι τυχαίο ότι σε πολλές κοινωνίες, από την Ευρώπη μέχρι τις ΗΠΑ, ομάδες προσπαθούν να οικειοποιηθούν τη λαογραφία ως σύμβολο «καθαρότητας» ή «εθνικής ρίζας». Ο Eντζ βλέπει το αντίθετο: τα έθιμα δεν γεννήθηκαν ποτέ από καθαρότητα. Είναι προϊόν ανάμειξης. Προήλθαν από μετακινήσεις, εμπορικές διαδρομές, ανταλλαγές. Κανένα τραγούδι, κανένας ρυθμός, κανένα τελετουργικό δεν έμεινε ποτέ ανέπαφο στο χρόνο. Οι άνθρωποι πάντα αντάλλασσαν στοιχεία όσο ταξίδευαν, συνεργάζονταν, συμβίωναν.

Δείτε αυτή τη δημοσίευση στο Instagram.

Η δημοσίευση κοινοποιήθηκε από το χρήστη Ben Edge (@ben_edge_art)

Σε αυτό το σημείο, έρχεται η συνέντευξή του στον Guardian, όπου το διατυπώνει ξεκάθαρα: «Η παράδοση δεν είναι περιουσία. Είναι δίκτυο».

Μιλάει για αυτό χωρίς ίχνος θεωρητικολογίας. Στις περιγραφές του υπάρχει μια βαθιά πίστη ότι η λαογραφία δεν είναι το περιτύλιγμα ενός έθνους, αλλά η γλώσσα μιας κοινότητας. Αν φανταστούμε τον κόσμο σαν αρχείο ανθρώπινων εμπειριών, η λαογραφία είναι οι υποσημειώσεις – μικρές πράξεις που δεν καταγράφηκαν ποτέ σε επίσημα ιστορικά κείμενα, αλλά στέκονται εκεί ως ζωντανές μαρτυρίες.

Δείτε αυτή τη δημοσίευση στο Instagram.

Η δημοσίευση κοινοποιήθηκε από το χρήστη Ben Edge (@ben_edge_art)

Το αίσθημα του ανήκειν

Και κάπου ανάμεσα στο προσωπικό και στο συλλογικό, ο Eντζ βρήκε και τη δική του θεραπεία. Δεν το κρύβει: υπήρξε περίοδος που πάλευε με κατάθλιψη, με αποξένωση από το περιβάλλον και τον εαυτό του. Η τέχνη του δεν γεννήθηκε από θεωρητική αναζήτηση. Γεννήθηκε από ανάγκη. Η συμμετοχή σε τελετουργίες, η παρατήρηση κοινοτήτων, η επιστροφή στη φύση, έγιναν κάπως τρόπος να ξαναβρεί το αίσθημα του ανήκειν — κάτι που η πόλη, όσο συναρπαστική κι αν είναι, μπορεί να στερήσει.

Οι πίνακές του είναι πυκνοί, γεμάτοι σύμβολα, ιστορικές αναφορές, πρόσωπα, μικρές ιστορίες. Δεν είναι «νοσταλγικοί». Είναι κριτικοί. Σε έναν καμβά μπορεί να εμφανιστεί ένας παραδοσιακός χορός δίπλα σε ένα εργοστάσιο, μια τελετουργία δίπλα σε ένα πρόσφυγα, ένα έθιμο δίπλα σε μια κοινωνική σύγκρουση. Γιατί έτσι είναι η παράδοση: δεν ανήκει στο παρελθόν, αλλά στο παρόν που διαρκώς την επαναδιαπραγματεύεται.

Ο Eντζ δεν ζητά να επιστρέψουμε σε καμία «χαμένη εποχή» – κανέναν «παλιό, καλό καιρό».

Ζητά να θυμηθούμε κάτι πολύ πιο απλό: ότι η παράδοση είναι σχέση.

Και όσο υπάρχουν άνθρωποι που συναντιούνται, που μοιράζονται, που λένε ιστορίες, που τραγουδούν ή περπατούν μαζί, η παράδοση θα παραμένει ζωντανή — όχι ως διακόσμηση του παρελθόντος, αλλά ως πράξη αντίστασης απέναντι στη λήθη.

* Με πληροφοριίες από: The Guardian, Κεντρική Φωτογραφία: Πορτρέτο του συγγραφέα Στίβεν Μπέικροφτ από το 2019 με τίτλο The Cave of Ideas, Πηγή: Instagram @ben_edge_art