Χωρίς εμπιστοσύνη δεν μπορεί να υπάρξει brain regain

Γράφει ο Άγγελος Αλεξόπουλος

Το διήμερο συνέδριο του in, «Brain Regain & Retain» στη Βιβλιοθήκη της Βουλής, έθεσε με σαφήνεια το πρόβλημα: η Ελλάδα θέλει πίσω τους επιστήμονές της, αλλά δεν γνωρίζει πώς να το πετύχει με όρους συνέχειας, αξιοπιστίας και αυτοπεποίθησης. Και δεν μιλάμε πια μόνο για μισθολογικά ή γραφειοκρατικά εμπόδια – αυτά είναι το σύμπτωμα, όχι η ρίζα του προβλήματος.

Η Metron Analysis, στην πρωτογενή έρευνα που παρουσίασε στο συνέδριο, επιβεβαιώνει τη δυσχερή πραγματικότητα: το 85% των Ελλήνων του εξωτερικού αποκλείει την πιθανότητα επιστροφής εντός της επόμενης διετίας. Το brain regain, δηλαδή, δεν καθυστερεί – ακυρώνεται πανηγυρικά. Οι κύριοι αποτρεπτικοί παράγοντες είναι δύο: χαμηλές αποδοχές και υποβαθμισμένο εργασιακό περιβάλλον. Ακολουθούν η απουσία επαγγελματικής εξέλιξης, η έλλειψη αναγνώρισης και, βέβαια, το θεσμικό έλλειμμα αξιοκρατίας.

Ακόμη πιο ανησυχητικό είναι το εύρημα πως οι νέοι –κυρίως ηλικίας 20 έως 35 ετών– δεν αναζητούν απλώς καλύτερη εργασία, αλλά καλύτερη ζωή. Θέλουν ισορροπία εργασίας και ελεύθερου χρόνου, πρόσβαση σε ποιοτικές δημόσιες υποδομές και ισότιμες ευκαιρίες επαγγελματικής και προσωπικής ανάπτυξης. Η ζωή σε ένα οργανωμένο κράτος και η ένταξη σε ένα πολιτισμικά προοδευτικό περιβάλλον είναι πλέον εξίσου σημαντικές με τις αποδοχές και τα bonus. Το brain regain, δηλαδή, δεν είναι μόνο υπόθεση αγοράς, αλλά θεσμών και κουλτούρας.

Όπως καταγράφει και η Greek Academic Diaspora Survey του Deon Policy Institute, το 69% των ακαδημαϊκών του εξωτερικού εντοπίζει έλλειμμα αξιοκρατίας στα ελληνικά πανεπιστήμια, ενώ το 53% αξιολογεί αρνητικά την κουλτούρα συμπερίληψης και διαφορετικότητας. Αυτά δεν είναι δευτερεύοντα ζητήματα· είναι κόκκινες σημαίες για κάθε ερευνήτρια και ερευνητή που σκέφτεται σοβαρά τον επαναπατρισμό.

Σε αυτό το πλαίσιο, ο τρόπος με τον οποίο η Πολιτεία –και όχι απλώς η εκάστοτε κυβέρνηση– τοποθετείται πάνω σε θεμελιώδη ζητήματα όπως η αξία της επιστημονικής έρευνας και η λειτουργία των πανεπιστημίων έχει βαρύνουσα σημασία. Για παράδειγμα, η επιστημονική κοινότητα έχει εδώ και δεκαετίες αποδομήσει τον βιολογικό δυϊσμό του φύλου ως απόλυτο κανόνα, υιοθετώντας πολύπλοκες, διεπιστημονικές και δυναμικές ερμηνείες.

Όταν η επίσημη δημόσια ρητορική επιμένει σε ιδεολογικές απλουστεύσεις, δεν πλήττει μόνο τις ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητες· πλήττει τον πυρήνα της επιστημονικής ελευθερίας και υπονομεύει τη διεθνή εικόνα της χώρας ως σοβαρού ερευνητικού εταίρου.

Κανένας διακεκριμένος επιστήμονας δεν θα επιλέξει να επιστρέψει σε μια χώρα όπου η ανεξαρτησία της έρευνας είναι επισφαλής και η διοίκηση κινείται με μικροπολιτικά αντανακλαστικά.

Καμία διεθνής χρηματοδοτική αρχή δεν θα εμπιστευτεί ερευνητικά σχήματα σε ένα θεσμικό τοπίο χωρίς εγγυήσεις ουδετερότητας. Και πώς να ευδοκιμήσει η καινοτομία όταν, σύμφωνα με το Academic Freedom Index, η Ελλάδα κατατάσσεται κάτω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο (κατηγορία Β, δείκτης 0,78) –  σε μια «μέτρια ζώνη» όπου ο φόβος, η αυτολογοκρισία και οι ιδεολογικές αγκυλώσεις παραμένουν υπαρκτοί κίνδυνοι;

Η πολυπόθητη «μεγάλη επιστροφή» δεν θα κριθεί με όρους νοσταλγίας ή πατριωτικής υποχρέωσης· θα έρθει όταν η χώρα αρχίσει να παράγει εμπιστοσύνη – τόσο στους ακαδημαϊκούς θεσμούς της όσο και στην πεποίθηση ότι εδώ μπορείς να ζεις, να σκέφτεσαι και να δημιουργείς ελεύθερα.

*Ο Δρ. Άγγελος Αλεξόπουλος έχει διατελέσει πρόεδρος του τομεακού επιστημονικού συμβουλίου ανθρώπινου δυναμικού και αναβάθμισης δεξιοτήτων στο Εθνικό Συμβούλιο Έρευνας, Τεχνολογίας και Καινοτομίας (ΕΣΕΤΕΚ).