Δήμος Καστελλίου

Μεγάλο μέρος της πεδινής έκτασης του δήμου καταλαμβάνεται από το στρατιωτικό αεροδρόμιο, το οποίο επεκτείνεται διαρκώς μέσω διαδοχικών απαλλοτριώσεων.
Οι καλλιεργήσιμες εκτάσεις του δήμου καλύπτονται κυρίως με ελαιόδενδρα και αμπέλια, ενώ οι ορεινοί όγκοι χρησιμοποιούνται ως βοσκότοποι. Οι κάτοικοι, που αριθμούν συνολικά τους 5.884, ασχολούνται κατά κύριο λόγο με τη γεωργία και, σε μικρότερο βαθμό, με την κτηνοτροφία, τομείς που απασχολούν το 85% του πληθυσμού.

Καστέλλι ή Καστέλλι Πεδιάδος
Κτισμένο σε ημιορεινή περιοχή στην ενδοχώρα του Νομού Ηρακλείου, το Καστέλλι βρίσκεται 36χλμ. νοτιοανατολικά από το Ηράκλειο και 19χλμ. νότια από το Λιμένα Χερσονήσου, και είναι η έδρα του ομώνυμου δήμου. Το όνομά του προέρχεται από το ενετικό κάστρο που υπήρχε στο λόφο στη θέση του σημερινού Γυμνασίου. Πλέον όμως δεν διασώζεται τίποτα από αυτό.

Το Καστέλλι πρωτοαναφέρεται με την ονομασία Pediada Propio από τον Ενετό καστροφύλακα το 1583, εποχή κατά την οποία αριθμούσε 543 κατοίκους, ενώ κατά την τουρκική απογραφή του 1671 αναφέρεται ως Nefs Pediye με 150 χαράτσια (κεφαλικός φόρος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας), και κατά την αιγυπτιακή απογραφή του 1834 ονομάζεται Kasteli και έχει 18 χριστιανικές και 15 μουσουλμανικές οικογένειες.
Στις αρχές του 20ού αιώνα μετατρέπεται σε σημαντικό εμπορικό και πνευματικό κέντρο και αναδεικνύεται πρωτεύουσα της επαρχίας Πεδιάδος. Το παζάρι του Καστελλίου, που διοργανώνεται μέχρι και σήμερα κάθε Τετάρτη, ήταν ο κύριος χώρος διακίνησης των προϊόντων της περιοχής, ενώ στο γυμνάσιό του φοιτούσαν όλοι οι έφηβοι της περιοχής, καθώς και του οροπεδίου Λασιθίου.

Ο οικισμός Πολυθέα βρίσκεται σε απόσταση 1χλμ. βορειοανατολικά από το κέντρο του Καστελλίου, σε προάστιο του οποίου έχει πλέον μετατραπεί. Αρχικά ονομαζόταν Πηγαϊδούρι (δηλαδή πηγαδάκι, από το κρητικό πηγάιδι), αλλά εξαιτίας της ηχητικής συνάφειας με το γαϊδούρι μετονομάστηκε το 1940.
Στην κοινότητα Καστελλίου υπάγεται επίσης ο οικισμός Διαβαϊδέ, κτισμένος σε υψόμετρο 355μ., 700μ. νοτιοανατολικά από το Καστέλλι. Η ονομασία πρωτοεμφανίζεται σε ενετικό έγγραφο του 1378, όπου αναφέρεται ως κάτοικος του οικισμού κάποιος G.Dochiano, επίθετο το οποίο συναντάται μέχρι σήμερα με τις παραλλαγές Δοκιανός και Δοκιανάκης.
Το Σκλαβεροχώρι στα νοτιοδυτικά του Καστελλίου βρίσκεται σε υψόμετρο 330μ. και έχει γύρω στους 100 κατοίκους. Μολονότι πρωτοαναφέρεται σε ενετικό έγγραφο του 1248 με το όνομα Schlavochorio, θεωρείται ότι το τοπωνύμιο προέρχεται από το σκλαβέρι, το κουδούνι που κρεμάται στα αιγοπρόβατα.

Αμαριανό
Κτισμένο σε υψόμετρο 530μ. στις δυτικές παρυφές του όρους Αφέντη, το χωριό Αμαριανό βρίσκεται 6χλμ. νοτιοανατολικά από το Καστέλλι ακολουθώντας τη διαδρομή μέσω Λυττού για την Κασταμονίτσα. Το τοπωνύμιο αναφέρεται πρώτη φορά σε ενετικά έγγραφα του 1394-99 ως Amariano και Mariano, αλλά καθώς πρόκειται για ανδρωνυμική αναφορά, θεωρείται πιθανό ότι προήλθε από τη μετοικεσία και την εγκατάσταση κατοίκων του Αμαρίου Ρεθύμνης (=Αμαριανοί) στην αρχή της Ενετοκρατίας στη θέση της βυζαντινής Ανω Συβρίτου.
Το Αμαριανό είναι παραδοσιακός οικισμός 230 κατοίκων, με πετρόκτιστα σπίτια και πλατεία με τρεχούμενα νερά και αιωνόβια πλατάνια.
Η ιστορία του δημοτικού σχολείου και της ανέγερσης της κρήνης στην κεντρική πλατεία παρουσιάζεται στο άρθρο του Γεωργίου Κορναράκη: Το Αμαριανό Πεδιάδος πριν εκατό χρόνια περί Gradonicus. Παλαιότερα, οι κάτοικοι του χωριού ήταν γνωστοί ως τεχνίτες της βυρσοδεψίας, ενώ σήμερα ασχολούνται κυρίως με την παραγωγή ελαιόλαδου, σταφίδας, σουλτανίνας και εδώδιμων σταφυλιών.
Σύμφωνα με την παράδοση, στην εκκλησία του χωριού συνελήφθη το Πάσχα του 1841 ο πρωτεργάτης της Επανάστασης της ανατολικής Κρήτης Γεώργιος Βασιλάκης, ή Βασιλακογεώργης, τον οποίο και απαγχόνισαν σε προσκείμενη συκιά.
που. Μπορείτε επίσης να διαβάσετε Το τραγούδι τση βρύσης τ Αμαριανού.

Απόστολοι
Το χωριό Απόστολοι είναι κτισμένο σε υψόμετρο 360μ. σε απόσταση 5χλμ. δυτικά από το Καστέλλι και είναι η έδρα της ομώνυμης κοινότητας. Το όνομά του προέρχεται από τη βυζαντινή εκκλησία των Αγίων Αποστόλων, στο χώρο της οποίας ανεγέρθηκε η σημερινή το 1876. Η πρώτη αναφορά στο χωριό χρονολογείται από το 1279, εποχή κατά την οποία ήταν φέουδο του Ενετού Leonardus

Ασκοί
Κτισμένος στους πρόποδες του όρους Δίκτη, 10χλμ. βορειοανατολικά από το Καστέλλι μέσω Λυττού, σε τοπίο εξαιρετικού φυσικού κάλλους, ο οικισμός Ασκοί έχει 315 κατοίκους και είναι η έδρα της ομώνυμης κοινότητας. Βρίσκεται στην είσοδο του Ασκιανού φαραγγιού, το οποίο είναι σχετικά δύσβατο λόγω της πυκνής βλάστησης, ενώ σε μικρή απόσταση βορειοανατολικά από το χωριό, στην κορυφή του λόφου Αμυγδαλοκέφαλο, βρίσκονται τα ερείπια μεγάλου οικοδομήματος του Ιερού Κορυφής.
Ο παραδοσιακός οικισμός Μπιτζαριανώ (γνωστός και με την ονομασία Πηγή) απέχει 3χλμ. βόρεια από το Καστέλλι και έχει 60 κατοίκους. Κτισμένος σε υψόμετρο 320μ., χαρακτηρίζεται από τα πετρόκτιστα σπίτια και τις ανθοστόλιστες αυλές τους.
Στην κοινότητα Ασκών υπάγονται επίσης οι οικισμοί Ανω και Κάτω Καρουζανά, 5χλμ. βορειοανατολικά από το Καστέλλι, κτισμένοι σε καταπράσινη περιοχή. Χαρακτηρίζονται από στενά δρομάκια και παραδοσιακά σπίτια και καφενεία. Η πρόσβαση γίνεται μέσω της διαδρομής Καστέλλι-Μπιτζαριανώ-Αγνός-Λιμήν Χερσοννήσου, ακολουθώντας τον επαρχιακό δρόμο που ξεκινά από το χωριό Μπιτζαριανώ.

Αρχάγγελος
Το χωριό Αρχάγγελος έχει 433 κατοίκους και βρίσκεται 2χλμ. νοτιοδυτικά από την έδρα του δήμου σε υψόμετρο 330μ. Η σημερινή του ονομασία προέρχεται από την εκκλησία του Μιχαήλ Αρχαγγέλου, κτισμένη στο κέντρο του χωριού, ενώ παλαιότερα ονομαζόταν Βαρβάρω. Ιδρύθηκε από στρατιώτες του Νικηφόρου Φωκά που εγκαταστάθηκαν στην περιοχή το 961. Σώζονται -εγκαταλελειμμένοι πλέον- παραδοσιακοί ανεμόμυλοι, ενώ στην τοποθεσία Τρόχαλος βρέθηκαν υστερομινωικά κτίρια με μεγάλο αριθμό μινωικών εργαλείων.

Ευαγγελισμός
Σε απόσταση 5χλμ. νοτιοδυτικά από το Καστέλλι βρίσκεται το χωριό Ευαγγελισμός, έδρα της ομώνυμης κοινότητας, κτισμένο σε υψόμετρο 360μ. Αριθμεί 365 κατοίκους και η παλαιότερη ονομασία του ήταν Μουκτάροι ή Μουχτάροι. Κατά μία εκδοχή το τοπωνύμιο έχει αραβική προέλευση, άλλοι θεωρούν ότι εξηγείται από το βυζαντινό μουρτάριος=στασιαστής και ταραχοποιός, ενώ ορισμένοι υποστηρίζουν ότι προέρχεται από το βυζαντινό επίθετο Μουρτάρος. Η σημερινή ονομασία του χωριού προέρχεται από τη βυζαντινή εκκλησία του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου στο κέντρο του χωριού.

Κασταμονίτσα
Το ορεινό χωριό της Κασταμονίτσας, 6χλμ. νοτιοανατολικά από το Καστέλλι, έχει 356 κατοίκους. Κτισμένη σε υψόμετρο 520μ., στους πρόποδες του όρους Αφέντη (1.578μ.), η Κασταμονίτσα είναι πρωτεύουσα της ομώνυμης κοινότητας στην οποία υπάγονται οι οικισμοί Τοίχος, Μεσάδα και Καράς. Θεωρείται ότι το όνομα του χωριού προέρχεται από τη μετοίκιση διωκόμενων κατοίκων της μικρασιατικής Κασταμονής, χωρίς όμως να είναι γνωστή η χρονολογία του εποικισμού. Επιπλέον, μολονότι στις ενετικές και την τουρκική απογραφή δεν γίνεται μνεία στην Κασταμονίτσα, στο χωριό υπάρχει εκκλησία της Κοίμησης της Θεοτόκου με τοιχογραφίες που χρονολογούνται από το 14ο αιώνα, μαρτυρία της ύπαρξής του τουλάχιστον από αυτή την εποχή. Η πρώτη επίσημη αναφορά στο σημερινό τοπωνύμιο γίνεται στην αιγυπτιακή απογραφή του 1834, όπου λέγεται ότι κατοικείται από 35 χριστιανικές οικογένειες, χωρίς να αναφέρονται Τούρκοι κάτοικοι στο χωριό.
Η Κασταμονίτσα κατέχει στρατηγική γεωγραφική θέση, εφόσον ελέγχει την πρόσβαση προς το οροπέδιο Λασιθίου, γεγονός το οποίο εξηγεί αφενός τη διεξαγωγή σφοδρών μαχών επί Τουρκοκρατίας και, αφετέρου, την ανάδειξή της σε σημαντικό εμπορικό κόμβο κατά τον 20ό αιώνα και μέχρι τη δεκαετία του 1970.
Ο παλιός οικισμός Τοίχος βρίσκεται σε μικρή απόσταση από την αρχή του μονοπατιού Κασταμονίτσα-Τσούλη Μνήμα, με κύριο χαρακτηριστικό του -από το οποίο και έλαβε το όνομά του- τον εντυπωσιακό λιθόκτιστο τοίχο, τμήμα του υδραγωγείου της Λυττού.

Λύττος ή Ξυδάς
Πρωτεύουσα της ομώνυμης κοινότητας, με 417 κατοίκους, η Λύττος απλώνεται στους πρόποδες του λόφου όπου ήταν κτισμένη η αρχαία Λύττος ή Λύκτος. Η παλαιότερη ονομασία της ήταν Ξυδάς, όνομα με το οποίο αναφέρεται πρώτη φορά σε έγγραφο του 1368. Βρίσκεται 3χλμ. νοτιοανατολικά από το Καστέλλι και αποτελεί μικρό οδικό κόμβο προς τα χωριά Ασκοί και Κασταμονίτσα.
Ο οικισμός Λαγός, ο οποίος ανήκει στην κοινότητα Λυττού, πρωτοαναφέρεται στην τουρκική απογραφή του 1671. Είναι κτισμένος σε κατάφυτη κοιλάδα σε υψόμετρο 400μ. και σε απόσταση 8χλμ. βόρεια του Καστελλίου. Ο πολιτιστικός σύλλογος του χωριού είναι υπεύθυνος για την προσπάθεια αναπαλαίωσης των παραδοσιακών σπιτιών, με σκοπό ο Λαγός να αναδειχθεί σε παραδοσιακό οικισμό.

Μαθιά
Το χωριό Μαθιά της ομώνυμης κοινότητας βρίσκεται σε υψόμετρο 590μ., περίπου 8χλμ. νοτιοανατολικά από το Καστέλλι και 2χλμ. νότια από το Αμαριανό. Το τοπωνύμιο πιθανολογείται ότι προέρχεται από το γυναικείο όνομα Ματτία, το οποίο στην κρητική διάλεκτο προφέρεται Μαθιά. Η αρχαιότερη αναφορά στη Μαθιά ανέρχεται σε συμβόλαια προαγοράς σίτου και οίνου του 1271, όπου καταγράφεται με την ονομασία Mithie. Σήμερα η Μαθιά είναι ένα χωριό με παραδοσιακά σπίτια, στο κέντρο του οποίου βρίσκονται οι βυζαντινές εκκλησίες της Κοίμησης της Θεοτόκου και του Αγίου Γεωργίου με αξιόλογες τοιχογραφίες. Στην περιοχή υπάρχουν εγκαταλελειμμένοι ανεμόμυλοι, καθώς και παλιά φάμπρικα, η οποία πρόκειται να μετατραπεί σε μουσείο παραδοσιακής λαϊκής τέχνης. Επίσης, σε μικρή απόσταση, στο λεγόμενο Μετόχι, υπάρχει τοποθεσία ιδιαίτερου φυσικού κάλλους με αιωνόβια πλατάνια και τον ιστορικό πρίνο (δρυ) του Ισμαήλ πασά. Στο χώρο υπάρχει υποδομή για κατασκήνωση.

Σε απόσταση 3χλμ. νότια από τη Μαθιά ή 8χλμ. νοτιοανατολικά από το Καστέλλι βρίσκεται ο οικισμός Γεράκι με 560 κατοίκους. Πιθανολογείται ότι το όνομά του προέρχεται από τον πρώτο οικιστή του, με το επίθετο Γεράκης. Το Γεράκι είναι κτισμένο σε υψόμετρο 520μ. στις παρυφές των ορέων Αφέντης (1.578μ.) και Σαρακηνό (1.588μ.) και δεσπόζει στη λεγόμενη Γερακιανή Λαγκάδα, τοποθεσία ιδιαίτερου φυσικού κάλλους.
Τέλος, ο ορεινός οικισμός Αρμάχα, σε απόσταση 8χλμ. νοτοανατολικά από το Καστέλλι, είναι γνωστός κυρίως για το γεγονός ότι υπήρξε η γενέτειρα του μητροπολίτη Τιρνόβου Βουλγαρίας Ιλαρίωνα Καμπανάρη, επιδίωξη του οποίου ήταν να μεταφράσει το Ευαγγέλιο στην καθομιλουμένη, ώστε να είναι προσιτό και στους πιστούς χωρίς ιδιαίτερο μορφωτικό επίπεδο.

Σμάρι
Το χωριό Σμάρι, πρωτεύουσα της ομώνυμης κοινότητας με 374 κατοίκους, απέχει περίπου 7χλμ. βορειοδυτικά από το Καστέλλι. Εχει χαρακτηριστεί παραδοσιακός κρητικός οικισμός, αφού αποτελείται από αναπαλαιωμένα πετρόκτιστα σπίτια και γραφικά σοκάκια, ενώ σώζονται ακόμη ερείπια παλαιών κατοικιών. Στο χωριό λειτουργεί εργαστήριο κεραμεικής που παράγει αντίγραφα μινωικής και βυζαντινής τέχνης. Η πρώτη αναφορά στο Σμάρι γίνεται σε ενετικό έγγραφο του 1375, και έκτοτε εμφανίζεται σε όλες τις απογραφές πληθυσμού που οργανώθηκαν.

Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Ηρακλείου