Αρκαλοχώρι

Το 90% αυτής της επιφάνειας αντιστοιχεί σε γεωργικές και κτηνοτροφικές εκτάσεις, ενώ η τουριστική ανάπτυξη του Δήμου επικεντρώνεται στην παράλια περιοχή του οικισμού Τσούτσουρος.
Ο Δήμος ανήκει στην επαρχία Μονοφατσίου και πήρε το όνομά του από το Αρκαλοχώρι, κωμόπολη 2.881 κατοίκων και διοικητικό κέντρο άλλων δώδεκα κοινοτήτων: Γαρίπα, Δεματίου, Ινίου, Καραβάδου, Κασάνου, Καστελλιανών, Λευκοχωρίου, Νιπιδιτού, Παναγίας, Πανοράματος, Παρτίρων και Σκινιά, στις οποίες υπάγονται συνολικά σαράντα δύο χωριά και οικισμοί.

Αρκαλοχώρι
Κτισμένο σε υψόμετρο 395μ., το Αρκαλοχώρι απέχει 33χλμ. νοτιοανατολικά από το Ηράκλειο και αποτελεί νευραλγικό οδικό κόμβο, καθώς βρίσκεται στο κέντρο ενός από τους βασικούς άξονες βορρά-νότου που ξεκινούν από την πρωτεύουσα του νομού. Εκτός από έδρα του ομώνυμου Δήμου, είναι το κέντρο των οικισμών Αρχοντικό, Αγία Σεμνή, Ζίντα, Πατσίδερος, Μιλλιαρήσι, Γάσι, Μουσούτα και Χουμέρι, με συνολικό πληθυσμό 3.943 άτομα.
Εικάζεται ότι το όνομα Αρκαλοχώρι σχετίζεται με την άρκαλο, κρητική ονομασία του ασβού, ένα σαρκοφάγο θηλαστικό που ήταν κοινό στην περιοχή παλαιότερα, όπως μαρτυρεί και η ύπαρξη της τοποθεσίας Αρκαλιές. Τα αρχαιολογικά ευρήματα σε ακτίνα 3-5χλμ. γύρω από το Αρκαλοχώρι υποδεικνύουν ότι η περιοχή κατοικείται από τους προϊστορικούς χρόνους, ωστόσο δεν υπάρχουν σαφή στοιχεία όσον αφορά στην ιστορική πορεία του πριν από το 14ο αιώνα, εποχή στην οποία χρονολογείται η βυζαντινή εκκλησία του Μιχαήλ Αρχάγγελου στο νεκροταφείο της κωμόπολης. Εξάλλου, η ονομασία πρωτοαναφέρεται στην ενετική απογραφή του 1583 με τη γραφή Arcaloghori.
Η μεταγενέστερη ανάπτυξη του Αρκαλοχωρίου οφείλεται κυρίως στην ανάδειξή του σε σημαντικό εμπορικό κέντρο κατά τον 20ό αιώνα, γεγονός που συνεχίζει να αντικατοπτρίζει η σαββατιάτικη λαϊκή αγορά, η οποία προσελκύει πελάτες όχι μόνο από τον υπόλοιπο νομό αλλά και από το Λασίθι.

Χουμέρι
Σε απόσταση 3χλμ. βορειοδυτικά από το Αρκαλοχώρι, ή περίπου 30χλμ. νοτιοανατολικά από το Ηράκλειο, βρίσκεται το Χουμέρι, γραφικός οικισμός με 196 κατοίκους, κτισμένος σε εύφορο κάμπο, όπου υπάρχει βρύση με νερό πηγής.

Ζίντα
Στο Χουμέρι υπάρχει διασταύρωση που οδηγεί 2χλμ. νότια στη Ζίντα (ή Ζήντα), οικισμό 192 κατοίκων, του οποίου το όνομα ανέρχεται στο 1380, εποχή κατά την οποία ήταν φέουδο ομώνυμης ενετικής οικογένειας. Η Ζίντα είναι κτισμένη σε υψόμετρο 490μ. κοντά στην κορυφογραμμή της λοφοσειράς που ορίζει τον κάμπο Χουμερίου, και κατοικείται αδιάκοπα από το 14ο αιώνα. Ωστόσο, όπως αποδεικνύουν τα ευρήματα των δύο σπηλαίων με σταλακτίτες στην περιφέρεια του χωριού, ο χώρος κατοικούνταν και στην προϊστορική εποχή, γεγονός που μαρτυρούν ακόμα τα τυχαία ευρήματα γεωργών της περιοχής, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγεται και κυκλαδίτικο μαρμάρινο ειδώλιο που εκτίθεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου.

Πατσίδερος
Στα βορειοδυτικά της Ζίντας, σε απόσταση 2χλμ., βρίσκεται ο Πατσίδερος, παραδοσιακό χωριό με 271 κατοίκους που εξαπλώνεται στην ανατολική πλευρά υψώματος 564μ. Τα νεότερα σπίτια είναι κτισμένα προς την κορυφή του λόφου, ενώ οι παραδοσιακές κατοικίες, πολλές φορές εγκαταλελειμμένες, βρίσκονται στο χαμηλότερο μέρος του. Η προέλευση του ονόματός του είναι άγνωστη, ωστόσο πρωτοαναφέρεται με αυτή την ονομασία στην ενετική απογραφή του 1577. Στο Πατσίδερο λειτούργησε, μετά την έκδοση το 1856 του Χάτι Χουμαγιούν (=μεταρρυθμιστικό φιρμάνι), ένα από τα ελάχιστα σχολεία που ιδρύθηκαν στην κρητική ύπαιθρο και του οποίου τα ερείπια σώζονται ακόμη στο χωριό.

Αρχοντικό
Το Αρχοντικό είναι χωριό 219 κατοίκων και απέχει 1,5χλμ. βόρεια από το Αρκαλοχώρι. Κτισμένο σε ύψωμα 440μ. στο χείλος της λοφοσειράς που οδηγεί στο μινωικό ανάκτορο στη θέση Γαλατιανή Κεφάλα, το Αρχοντικό δεσπόζει στη γύρω περιοχή. Παλαιότερη ονομασία του ήταν Αλιτζανή, τοπωνύμιο που σύμφωνα με ορισμένους προέρχεται από τη λέξη άλικος (=ροδόχρωμος) από το χρώμα του χώματος ή από την προσωνυμία της Παναγίας Αλικιανής, ενώ άλλοι υποστηρίζουν ότι πρόκειται για το επώνυμο Τζανής, που ανήκε σε κάποιον πλούσιο Ενετό που αλλαξοπίστησε επί Τουρκοκρατίας, για να μη χάσει την περιουσία του και ως εκ τούτου ονομάστηκε Αλή Τζανής, όνομα που επικράτησε για όλη την περιοχή. Πάντως, το χωριό αναφέρεται με το όνομα Αλιτζανή από την ενετική απογραφή του 1577, εποχή κατά την οποία είχε 210 κατοίκους, ενώ η σημερινή του ονομασία χρονολογείται στο 1955.

Αγία Στέγη
Ο μικρός οικισμός της Αγίας Σεμνής βρίσκεται περίπου 3χλμ. νοτιοδυτικά από το Αρκαλοχώρι, στο μέσο της διαδρομής για τα Πάρτιρα, με κύριο πόλο ενδιαφέροντος τη μικρή εκκλησία, στον περίβολο της οποίας βρίσκεται πηγή με δεξαμενή.

Γάσι
Ο παραδοσιακός οικισμός Γάσι, νότια του Αρκαλοχωρίου (και του οποίου η εξάπλωση τον έχει μετατρέψει σχεδόν σε προάστιό του), έχει κρατήσει ανέγγιχτα τα χαρακτηριστικά του παρελθόντος. Ωστόσο, σήμερα έχει ελάχιστους κατοίκους, καθώς οι περισσότεροι έχουν αποδημήσει προς τη γειτονική κωμόπολη. Στην περιοχή σώζονται τα ερείπια ανεμόμυλων, τεκμήρια της παλαιότερης ακμής του οικισμού.

Μουσούτα
Στη Μουσούτα, οικισμό 152 κατοίκων 3χλμ. νότια από το Αρκαλοχώρι που πρωτοαναφέρεται σε ενετικό έγγραφο του 1373, υπάρχει ενετική κρήνη με την κεφαλή λιονταριού.

Ινιο
Εδρα της ομώνυμης κοινότητας, το Ινιο είναι κτισμένο στην αρχή της κοιλάδας που διασχίζεται από τον ποταμό Μπαρίτη σε απόσταση 9χλμ. νότια από το Αρκαλοχώρι. Η τοποθεσία κατοικείται από την αρχαιότητα, όπως αποκαλύπτουν η ανεύρεση σφενδόνης χρυσού δακτυλίου με παράσταση γυμνής γυναικείας μορφής το 1952 και η αποκάλυψη τάφου με νομίσματα της ελληνορωμαϊκής περιόδου στη θέση Αγκουτσάκια το 1959.

Πάρτιρα
Εδρα της ομώνυμης κοινότητας, τα Πάρτιρα απέχουν 7χλμ. νοτιοδυτικά από το Αρκαλοχώρι. Πρόκειται για ορεινό χωριό, στο οποίο υπάγονται διοικητικά οι οικισμοί Βιτσιλιά, Μικρή Επισκοπή και Χαρασού, και το οποίο απαντάται για πρώτη φορά σε έγγραφα του Δουκικού Αρχείου του Χάνδακα του 1368 με τη γραφή Partira. Στην περιοχή υπάρχουν βυζαντινές εκκλησίες, εκ των οποίων η σημαντικότερη είναι η -ερειπωμένη πλέον- επισκοπική εκκλησία του Σωτήρα Χριστού στον οικισμό Μικρής Επισκοπής.

Τσούτσουρος
Το ψαροχώρι Τσούτσουρος είναι το μοναδικό επίνειο του Δήμου, κτισμένο στον ομώνυμο όρμο που βρέχεται από το Λιβυικό πέλαγος. Βρίσκεται 29χλμ. νότια από το Αρκαλοχώρι, από τα οποία τα τελευταία δώδεκα, μετά το χωριό Κάτω Καστελλιανά, προσφέρουν εκπληκτική θέα προς την κορυφή Κόφινα (1.231μ.) και το φαράγγι του ποταμού Μίντρη. Ο Τσούτσουρος είναι κτισμένος στην τοποθεσία της αρχαίας Ινάτου, από την οποία διασώζονται μόνο ερείπια ναών της ελληνορωμαϊκής περιόδου. Στην περιοχή υπάρχει και σπήλαιο το οποίο κατά την αρχαιότητα ήταν τόπος λατρείας της Ειλείθυιας, θεάς της γονιμότητας και του τοκετού.

Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Ηρακλείου