Στην «Οδύσσεια» του Ομήρου, ο Άργος, ο πιστός σκύλος που περίμενε τον Οδυσσέα επί είκοσι χρόνια, πρωταγωνιστεί σε μία από τις πιο συγκινητικές σκηνές του έπους. Δίπλα του, το αγαπημένο κριάρι του Πολύφημου αποκαλύπτει μια απρόσμενα τρυφερή πλευρά του ανθρωποφάγου Κύκλωπα. Μακριά από τις μάχες με τα μυθικά τέρατα και τις παρεμβάσεις των θεών, οι δύο αυτές ιστορίες αναδεικνύουν μια βαθιά ανθρώπινη διάσταση του ομηρικού κόσμου. Όπως επισημαίνουν η δρ Σουζάνα Φίλιππο και η λέκτορας Σάλι Γουέιτ σε άρθρο τους στο The Conversation, οι ιστορίες του Άργου και του Πολύφημου φωτίζουν τους ουσιαστικούς δεσμούς ανάμεσα στους ανθρώπους και τα ζώα, μια πτυχή της «Οδύσσειας» που συχνά περνά απαρατήρητη.

Όταν γίνεται λόγος για την Οδύσσεια, το μυαλό πηγαίνει συνήθως στις Σειρήνες, τη Σκύλλα και τη Χάρυβδη, στους Κύκλωπες και στις επικές περιπέτειες του Οδυσσέα. Ωστόσο, δύο από τις πιο συγκινητικές σκηνές του έπους δεν έχουν στο επίκεντρο ούτε μάχες ούτε μυθικά πλάσματα, αλλά δύο ζώα, τα οποία αποκαλύπτουν μια διαφορετική διάσταση του ομηρικού κόσμου.

Η πρώτη είναι η σιωπηλή συνάντηση του Οδυσσέα με τον γερασμένο σκύλο του, τον Άργο, ο οποίος τον αναγνωρίζει αμέσως έπειτα από είκοσι χρόνια απουσίας. Η δεύτερη αφορά τον Πολύφημο, ο οποίος, παρά τη βίαιη φύση του, μιλά με τρυφερότητα στο αγαπημένο του κριάρι, αποκαλώντας το «Πέπον», έναν χαρακτηρισμό που στην αρχαία ελληνική χρησιμοποιείται για αγαπημένα πρόσωπα.

Οι δεσμοί ανθρώπων και ζώων στην ομηρική ποίηση

Οι δύο ερευνήτριες επισημαίνουν ότι ο Όμηρος χρησιμοποιεί αυτές τις σκηνές για να δείξει πως ο κόσμος των επών δεν αποτελείται μόνο από βασιλιάδες και πολεμιστές. Δίπλα στους ήρωες συνυπάρχουν άνθρωποι της καθημερινότητας, γυναίκες, δούλοι και ζώα, τα οποία δεν λειτουργούν απλώς ως διακοσμητικά στοιχεία της αφήγησης αλλά ως φορείς συναισθημάτων και νοημάτων.

Η σχέση αυτή εμφανίζεται και σε άλλα σημεία των ομηρικών επών. Η Πηνελόπη περιγράφει τις χήνες που εκτρέφει ως πηγή χαράς και παρηγοριάς, ενώ συγκλονίζεται όταν ονειρεύεται ότι ένας αετός τις σκοτώνει. Στην Ιλιάδα, ο Έκτορας θυμίζει στα άλογά του τη φροντίδα που τους πρόσφερε η Ανδρομάχη, ενώ τα αθάνατα άλογα του Αχιλλέα θρηνούν τον θάνατο του Πάτροκλου, μένοντας ακίνητα από τη λύπη.

Από την ποίηση στα επιτύμβια ποιήματα

Η παρουσία των ζώων δεν περιορίζεται στον Όμηρο. Στην αρχαία ελληνική γραμματεία σώζονται αρκετά επιτύμβια ποιήματα αφιερωμένα σε σκύλους, γεγονός που δείχνει ότι οι δεσμοί αυτοί θεωρούνταν άξιοι δημόσιας μνήμης.

Ένα από τα γνωστότερα αποδίδεται στον Σιμωνίδη και είναι αφιερωμένο στη σκύλα Λύκα, την οποία ο ποιητής παρουσιάζει να εξακολουθεί να εμπνέει φόβο στα θηρία ακόμη και μετά τον θάνατό της, χάρη στη φήμη της ως κυνηγού.

Σκύλοι παντού στην αρχαία ελληνική τέχνη

Η εικόνα αυτή επιβεβαιώνεται και από τα αρχαιολογικά ευρήματα. Η βάση δεδομένων Beazley Archive της Οξφόρδης καταγράφει περισσότερες από 1.400 παραστάσεις σκύλων σε αγγεία που χρονολογούνται από τον 7ο έως τον 2ο αιώνα π.Χ., ενώ υπάρχουν ακόμη παλαιότερες απεικονίσεις.

Στο Βρετανικό Μουσείο φυλάσσεται μυκηναϊκό αγγείο της εποχής στην οποία τοποθετούνται τα ομηρικά έπη, όπου ένας άνδρας προσπαθεί να συγκρατήσει δύο ζωηρά σκυλιά με λουριά.

Παρότι οι ιστορικές ενδείξεις για χρήση σκύλων στον πόλεμο είναι περιορισμένες, οι αγγειογραφίες συχνά τους παρουσιάζουν δίπλα σε πολεμιστές που αποχαιρετούν τις οικογένειές τους, είτε ως συνοδούς είτε ως σύμβολα όσων αφήνουν πίσω τους.

Σε σκηνές συμποσίων, αντίστοιχα, μικροί σκύλοι εμφανίζονται κάτω από τις κλίνες των συνδαιτυμόνων, υποδηλώνοντας ότι αποτελούσαν αναπόσπαστο μέρος της καθημερινής ζωής.

Από σύμβολο κύρους σε αγαπημένο μέλος της οικογένειας

Αρκετά ταφικά ανάγλυφα αποκαλύπτουν ότι οι σκύλοι δεν λειτουργούσαν μόνο ως δείκτες κοινωνικής θέσης. Σε πολλές περιπτώσεις παρουσιάζονται να αλληλεπιδρούν τρυφερά με τους ιδιοκτήτες τους.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το ταφικό μνημείο της ανήλικης όπου ένα μικρόσωμο σκυλί στέκεται όρθιο και ακουμπά τα πόδια του στα γόνατα του παιδιού. Πιθανότατα πρόκειται για Μεληταίο σκύλο, μια ράτσα που στην αρχαιότητα ήταν γνωστή για τον ήρεμο χαρακτήρα και την αφοσίωσή της.

Γιατί ο Άργος παραμένει τόσο συγκλονιστικός

Οι συγγραφείς σημειώνουν ότι, παρόλο που η λέξη «σκύλος» χρησιμοποιείται αρκετές φορές στα ομηρικά έπη ως βαριά προσβολή, ο Άργος αποτελεί το ακριβώς αντίθετο σύμβολο. Η πίστη του δεν τιμά μόνο τον ίδιο, αλλά αντανακλά και την αξία του Οδυσσέα, καθώς και τις ηθικές βάσεις της κοινωνίας της Ιθάκης.

Η σκηνή γίνεται ακόμη πιο δυνατή επειδή προηγουμένως ο Οδυσσέας έχει φτάσει μεταμφιεσμένος στη στάνη του Εύμαιου, όπου τα σκυλιά-φύλακες δεν τον αναγνωρίζουν και ετοιμάζονται να του επιτεθούν. Λίγο αργότερα, τα ίδια ζώα υποδέχονται με ενθουσιασμό τον Τηλέμαχο, υπενθυμίζοντας πόσο ξένος έχει γίνει ο ίδιος ο βασιλιάς στον τόπο του.

Αντίθετα, ο Άργος δεν χρειάζεται καμία απόδειξη για να καταλάβει ποιος βρίσκεται μπροστά του. Αρκεί μια ματιά. Παρότι δεν έχει πλέον τη δύναμη να σηκωθεί, ανασηκώνει τα αυτιά του και κουνά την ουρά του, ενώ ο Οδυσσέας αναγκάζεται να συγκρατήσει τη συγκίνησή του για να μη φανερώσει την ταυτότητά του στους μνηστήρες.

Ο σκύλος ξεψυχά αμέσως αφού αντικρίζει για τελευταία φορά τον αφέντη του, ολοκληρώνοντας μία από τις πιο σπαρακτικές σκηνές της παγκόσμιας λογοτεχνίας.

Για τις Φίλιππο και Γουέιτ, αυτή η στιγμή αποτυπώνει κάτι βαθύτερο από την επιστροφή ενός ήρωα. Υπενθυμίζει ότι ακόμη και όταν ένας άνθρωπος ξαναβρίσκει την πατρίδα και την οικογένειά του, ο χρόνος που χάθηκε δεν μπορεί ποτέ να ανακτηθεί πλήρως. Και ίσως γι’ αυτό ο Όμηρος δίνει τόσο μεγάλη βαρύτητα όχι μόνο στις ένδοξες μάχες, αλλά και στις απλές σχέσεις αγάπης και αφοσίωσης ανάμεσα σε ανθρώπους και ζώα.

Ειδήσεις Σήμερα: