Παιδιά και βιβλία: Έχει σημασία τι διαβάζουν ή απλώς να διαβάζουν;

Η Βρετανία επιχειρεί να ενισχύσει τη φιλαναγνωσία μέσα από μια διαφορετική προσέγγιση: αντί να ζητά από τα παιδιά να αγαπήσουν εξαρχής τα βιβλία, προσπαθεί να συνδέσει την ανάγνωση με τα ενδιαφέροντα που ήδη έχουν, όπως ο αθλητισμός. Σύμφωνα με τη Δρ Κάρολαϊν Κόκι σε άρθρο της στο The Conversation, αυτή η στρατηγική αναδεικνύει ένα ευρύτερο ερώτημα: τι σημαίνει πραγματικά να είναι κάποιος αναγνώστης;

Όταν το ποδόσφαιρο οδηγεί στα βιβλία

Στο πλαίσιο του National Year of Reading, η καμπάνια Summer of Sport αξιοποιεί τη δημοτικότητα μεγάλων αθλητικών διοργανώσεων, όπως το Wimbledon, το Παγκόσμιο Κύπελλο ποδοσφαίρου, το κρίκετ και τη Formula 1, για να φέρει περισσότερους ανθρώπους κοντά στην ανάγνωση. Πρόσωπα όπως ο Τζο Γουίκς, η Κλερ Μπάλντινγκ και η Τζόρτζια Στάνγουεϊ προτείνουν βιβλία, μιλούν για τον ρόλο που έπαιξε το διάβασμα στη δική τους πορεία και ενθαρρύνουν το κοινό να διαβάζει κάθε είδους κείμενα.

Η λογική της πρωτοβουλίας είναι απλή: εκατομμύρια άνθρωποι αγαπούν ήδη τον αθλητισμό. Αντί, λοιπόν, να αντιμετωπίζεται η ανάγνωση ως μια υποχρέωση ή μια δραστηριότητα αποκομμένη από την καθημερινότητα, επιχειρείται να συνδεθεί με κάτι που τους ενδιαφέρει πραγματικά.

Δεν υπάρχει μόνο ένας τρόπος να διαβάζεις

Όπως επισημαίνει η Κόκι, οι δημόσιες συζητήσεις για την ανάγνωση επικεντρώνονται συχνά στην «ποιότητα» όσων διαβάζουμε. Οι ανησυχίες για τις οθόνες, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και τη μείωση της συγκέντρωσης συνοδεύονται από την άποψη ότι μόνο τα μεγάλα λογοτεχνικά βιβλία ή η λεγόμενη «βαθιά ανάγνωση» έχουν πραγματική αξία.

Ωστόσο, πριν αναρωτηθούμε αν κάποιος διαβάζει «σωστά», ίσως χρειάζεται να απαντήσουμε σε ένα πιο βασικό ερώτημα: πώς γίνεται κανείς αναγνώστης;

Στην πράξη, οι περισσότεροι δεν ξεκινούν με τα κλασικά μυθιστορήματα. Η πρώτη επαφή με το διάβασμα μπορεί να είναι ένα αθλητικό περιοδικό, ένα manga, μια βιογραφία διάσημου αθλητή, ένα περιοδικό για videogames ή ένα βιβλίο φαντασίας. Εκείνο που έχει σημασία είναι ότι το περιεχόμενο προκαλεί το ενδιαφέρον και δημιουργεί την επιθυμία να συνεχίσει κάποιος να διαβάζει.

Η σημασία του προσωπικού ενδιαφέροντος

Η έρευνα γύρω από τη φιλαναγνωσία δείχνει διαχρονικά ότι το κίνητρο αποτελεί καθοριστικό παράγοντα. Οι άνθρωποι διαβάζουν περισσότερο όταν αναγνωρίζουν στα κείμενα στοιχεία που συνδέονται με τα προσωπικά τους ενδιαφέροντα, την ταυτότητα ή τις εμπειρίες τους.

Παρ’ όλα αυτά, πολλά είδη ανάγνωσης εξακολουθούν να θεωρούνται «δεύτερης κατηγορίας». Κόμικς, αισθηματικά μυθιστορήματα, αστυνομική λογοτεχνία ή λογοτεχνία φαντασίας έχουν κατά καιρούς αντιμετωπιστεί ως λιγότερο αξιόλογα από την κλασική λογοτεχνία. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα αρκετοί άνθρωποι να αισθάνονται ότι όσα απολαμβάνουν να διαβάζουν δεν θεωρούνται «πραγματικό διάβασμα».

Η Κόκι θέτει ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα: αν ένας έφηβος περνά το καλοκαίρι διαβάζοντας αθλητικά περιοδικά, αναλύσεις αγώνων και βιογραφίες ποδοσφαιριστών χάρη σε μια σχετική καμπάνια, μήπως τελικά έχει εξελιχθεί σε καλύτερο αναγνώστη;

Τι θέλουμε να πετύχει η ανάγνωση;

Η απάντηση, σύμφωνα με την αρθρογράφο, εξαρτάται από τον σκοπό που αποδίδουμε στην ανάγνωση. Αν στόχος είναι η καλλιέργεια ή η απόκτηση πολιτισμικών γνώσεων, ίσως ορισμένα βιβλία θεωρούνται σημαντικότερα από άλλα. Αν προτεραιότητα είναι η ανάπτυξη της συγκέντρωσης, πιθανόν να δίνεται μεγαλύτερη έμφαση στα μεγάλα λογοτεχνικά έργα. Αν όμως ζητούμενο είναι να αποκτήσει κάποιος τη συνήθεια του διαβάσματος, να ενισχύσει την αυτοπεποίθησή του ή να αρχίσει να βλέπει τον εαυτό του ως αναγνώστη, τότε οποιοδήποτε κείμενο μπορεί να αποτελέσει το πρώτο βήμα.

Ένας νέος που επιλέγει να διαβάζει για το ποδόσφαιρο δεν διαβάζει λιγότερο ουσιαστικά. Αντίθετα, είναι πιθανό να χτίζει μια σχέση με την ανάγνωση που θα συνεχιστεί πολύ μετά το τέλος μιας αθλητικής διοργάνωσης.

Οι άνθρωποι που λένε ότι «δεν διαβάζουν»

Η Κόκι εξηγεί ότι μεγάλο μέρος της δημόσιας συζήτησης προέρχεται από ανθρώπους που υπήρξαν πάντα αναγνώστες. Η δική της ερευνητική εμπειρία, όμως, ιδιαίτερα μέσα από προγράμματα ενίσχυσης της ανάγνωσης στις φυλακές, την οδήγησε να εξετάσει όσους δεν αυτοπροσδιορίζονται ως αναγνώστες.

Όπως αναφέρει, έχει συναντήσει πολλούς κρατούμενους που δηλώνουν ότι «δεν διαβάζουν», ενώ ταυτόχρονα συζητούν για τις βιογραφίες ποδοσφαιριστών, τις εφημερίδες ή τα αστυνομικά μυθιστορήματα που μόλις ολοκλήρωσαν. Άλλοι διαβάζουν κρυφά, επειδή φοβούνται ότι θα στιγματιστούν, ενώ κάποιοι εγκατέλειψαν την ανάγνωση για χρόνια και επέστρεψαν αργότερα ή επιλέγουν αποκλειστικά συγκεκριμένα είδη βιβλίων.

Το σημαντικό είναι να γίνει η αρχή

Κατά την Κόκι, η μεγαλύτερη πρόκληση δεν είναι να πειστούν οι άνθρωποι ότι η ανάγνωση έχει αξία, αλλά να βρουν ένα είδος κειμένου που να ανταποκρίνεται στη ζωή και τα ενδιαφέροντά τους. Οι πρωτοβουλίες όπως το Summer of Sport αναγνωρίζουν ότι η διαδρομή προς την ανάγνωση δεν περνά απαραίτητα μέσα από τη λογοτεχνία. Μπορεί να ξεκινήσει από το ποδόσφαιρο, τις συνεντεύξεις διασήμων, τα περιοδικά ή τις ιστορίες αγαπημένων αθλητών. Αυτό που έχει σημασία δεν είναι από πού ξεκινά κανείς, αλλά ότι τελικά αρχίζει να διαβάζει.

Γι’ αυτό, καταλήγει η αρθρογράφος, ίσως το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι αν οι άνθρωποι διαβάζουν τα «σωστά» βιβλία, αλλά ποιος αποφασίζει τελικά τι σημαίνει να είσαι πραγματικός αναγνώστης.