Ένας Ντελέζ δίχως λαλιά

Κατά την διάρκεια μιας διαδήλωσης στην Κολομβία τον Μάϊο του 2021 εμφανίστηκε ένα πλακάτ με το παράξενο σύνθημα «Εξηγείστε μας τον Ντελέζ στο εδώ και τώρα!» (Explicar Deleuze Ahora Mismo!) το οποίο και έμελλε να γίνει viral. Ένα αιώνα από την γέννηση του Γάλλου φιλοσόφου Ζιλ Ντελέζ (1925-2025), το αίτημα για κατανόηση της σκέψης του άρχισε να αποκτά χαρακτήρα οικουμενικό, όχι μόνο γιατί η σκέψη του ενσωματώνεται σε πλειάδα από επιστημονικά πεδία, αλλά κυρίως γιατί η φιλοσοφία του μας αξιώνει να επανασυνδεθούμε με την Ζωή, απαλλάσοντας μας από την ντροπή του να είμαστε άνθρωποι. Στην χώρα μας, μετά από την ολοκλήρωση του τιτάνιου έργου της μετάφρασης των περισσότερων βιβλίων του Ντελέζ, κυρίως από τον ομότιμο καθηγητή του πανεπιστημίου του Trend (Καναδά) Κωνσταντίνο Μπουντά, την χρονιά που διανύουμε έχουν προγραμματιστεί να λάβουν χώρα δύο γεγονότα που ανταποκρίνονται στην απαίτηση του συνθήματος: α) Το 18th Deleuze and Guattari Studies Conference το οποίο θα λάβει χώρα μεταξύ 10-12 Ιουλίου 2026 στο Πάντειο Πανεπιστήμιο με θέμα, “Transversality: Ethics and Politics” υπό την αιγίδα της “Εταιρείας Σπουδών Deleuze και Guattari” της ακάματης διακεκριμένης ψυχαναλύτριας και συγγραφέας Χλόη Κολύρη μe την συνεργασία του τμήματος Επικοινωνίας, Μέσων και Πολιτισμού του Παντείου Πανεπιστημίου (λινκ εδώ https://dgs2026.org/ ), και β) το Radiobook: “Conceptual Dialogues with Ντελέζ” (CDD), ένα πρότζεκτ που προτάθηκε από τον μεταδιδακτορικό ερευνητή Κοστί Νευμά και εγκρίθηκε από το τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου. Στο CDD προσκλήθηκαν 35 φίλοι ή μαθητές του Ντελέζ, όπως και διεθνώς καταξιωμένοι ερευνητές του έργου του, για να μοιραστούν με κείμενά τους, όπως και σε εκπομπές στο ραδιόφωνο “Ράδιο Πάντειον” την προσωπική τους εμπλοκή με την σκέψη του φιλοσόφου απαντώντας στο ερώτημα “Ποιό πρόβλημα θα συζητούσαν σήμερα μαζί του αν τον είχαν μπροστά τους και γιατί;” Το κείμενο που ακολουθεί γράφτηκε από έναν από τους κοντινούς μαθητές του Ντελέζ, τον André Scala, στο περιοδικό Les Lettres françaises τον Φεβρουάριο του 2025. Αποτελεί βιβλιοκριτική για την έκδοση στην Γαλλία των διαλέξεων του Ντελέζ στο Paris VIII–Vincennes σε μορφή βιβλίου και σκιαγραφεί μια εντελώς καινοτόμα οπτική όσο αφορά την λειτουργία της ίδιας της σωματικής φωνής στην φιλοσοφική σκέψη.

Ένας Ντελέζ δίχως λαλιά

Gilles Deleuze, Sur Spinoza, courses Νοέμβριος 1980 – Μάρτιος 1981, έκδοση επιμελημένη από τον David Lapoujade, Les Éditions de Minuit, Παρίσι, 2024, 544 σελίδες.

Η ανάληψη του έργου της έκδοσης, σε μορφή βιβλίου, των σεμιναρίων τα οποία παρέδωσε ο Ζιλ Ντελέζ στο Paris VIII–Vincennes (Sur la Peinture και στη συνέχεια Sur Spinoza) προκαλεί σάστισμα. Ποιο είναι, αλήθεια, το ζητούμενο στο να εκδοθούν σεμινάρια των οποίων οι ηχογραφήσεις είναι εδώ και καιρό διαθέσιμες, δωρεάν, χάρη κυρίως στον Richard Pinhas (YouTube, webΝτελέζ);

Φυσικά, υπάρχει το 2025, η επικαιρότητα της επετείου της εκατονταετηρίδας των γενεθλίων του φιλοσόφου και η ένταξη μέρους του έργου του στον ακαδημαϊκό «παράδεισο» (το Différence et répétition εμφανίζεται να συνοδεύει φέτος τις Les Principes de la philosophie του Descartes στο syllabus της προφορικής εξέτασης της agrégation στην φιλοσοφία). Από ακαδημαϊκή σκοπιά ο πίνακας περιεχομένων όντως χρησιμεύει· όμως ο σκόπιμος περιορισμός στην χρήση των υποσημειώσεων αντικατοπτρίζει μια άλυτη δυσκολία: ποια προστιθέμενη αξία προσφέρει το Sur Spinoza σε σχέση με τις ήδη υπάρχουσες απομαγνητοφωνήσεις (ακόμη διαθέσιμες στο webΝτελέζ του Pinhas);

Σε αυτό, ορισμένοι αντιτείνουν: «μα και τα σεμινάρια του Foucault εκδόθηκαν!» Όμως η προφανής διαφορά ανάμεσα στους δύο φίλους μόνο αυξάνει το σάστισμα. Ο Foucault έγραφε τα σεμινάρια του· δεν τα διάβαζε, τα «υποδυόταν», αυτοσχεδιάζοντας ελάχιστα. Ο Ντελέζ, από την άλλη, δεν έγραφε τα δικά του· τα προετοίμαζε έτσι ώστε να αυτοσχεδιάζει, τα έφερε σε πέρας (performait), θα λέγαμε πως τα έλεγε–τραγουδηστά, σαν Pierrot Lunaire (μελόδραμα του A. Shoenberg με στύλ free atonality). Άλλωστε, όταν το θέατρο οικειοποιήθηκε τα αντίστοιχα μαθήματά τους, κατανόησε πολύ καλά τη διαφορά. Η Fanny de Chaillé (Le Désordre du discours, 2019) εμπιστεύεται στον Guillaume Brailliart να «παίξει» την εναρκτήρια διάλεξη του Foucault στο Collège de France (L’Ordre du discours), γιατί ο Foucault την είχε «υποδυθεί» ο ίδιος στις 2 Δεκεμβρίου 1970. Αντίθετα, ο Robert Cantarella (Faire le Gilles, 2010) επαναλαμβάνει τα σεμινάριa του Ντελέζ, όπως ο Bryan Ferry ή ο Van Morrison διασκευάζουν τα τραγούδια του Bob Dylan.

Επομένως, η προστιθέμενη αξία αυτής της έκδοσης δεν βρίσκεται σε ό,τι επιπλέον προσφέρει —δεν προσφέρει τίποτα— αλλά, δυστυχώς, στο τίμημα αυτού που αφαιρεί. Πράγματι, όπως διαβάζουμε στην παρουσίαση: «η αυστηρή τήρηση της προφορικότητας θα έβλαπτε την αναγνωσιμότητα του κειμένου», ωσάν να αφορούσαν οι διαλέξεις αυτές κάποιο κείμενο! Όντως, η εκδοτική αδιαφορία για τη φωνητική τους επιτέλεση περιόρισε αυτές τίς διαλέξεις στην επιφάνεια της σελίδας. Ως αντίδραση, ονειρευόμαστε την ηχογράφηση ενός μαθήματος του Ντελέζ, κατά προτίμηση στο Vincennes, απολύτως απομαγνητοφωνημένου με τις σιωπές του, τους θορύβους του, τους βήχες, τις πόρτες που τρίζουν, τον μαοϊκό που μπαίνει για να αναγγείλει μια Γενική Συνέλευση, τους καπνούς που φυσούν, τα «μμ», τα «εε», τη φωνή —τον ρυθμό της, τη μελωδία του ηχοχρώματος— ώστε να συντεθεί το λιμπρέτο μιας μελλοντικής μουσικής κωμωδίας, κατά το πρότυπο του εξαιρετικού Life and Times του Nature Theater of Oklahoma, που μας είχε καθηλώσει ένα βράδυ στην Αβινιόν το 2011.

Ας επιστρέψουμε στην πραγματικότητα. Η έκδοση αυτή δίνει την ευκαιρία να υπενθυμιστεί ότι, κατά τρόπο ίσως πρωτοφανή στην ιστορία της φιλοσοφίας, η φωνητική (και όχι απλώς η προφορική) διάσταση της φιλοσοφικής παιδαγωγικής του εννοιολογικού στοχασμού είναι ουσιώδης στον Ντελέζ. Το ακουστικό βρίσκεται σε άλλο επίπεδο από το αναγνώσιμο. Ήρθε, λοιπόν, η ώρα να ξαναδιαβαστεί το Portrait oratoire de Gilles Ντελέζ aux yeux jaunes του Claude Jaeglé (PUF, 2005): η φωνή δεν είναι ουδέτερο μέσο στον παιδαγωγό Ντελέζ · μεταφέρει μια αγριόμορφη άρθρωση (τα «κίτρινα μάτια»!) που ορμά πάνω στην έννοια. Και επίσης, παρότι ο φιλόσοφος δεν αναφέρεται ποτέ, ορισμένες προτάσεις του Devant la parole (P.O.L., 2010) του Valère Novarina τον επικαλούνται με ένταση: οι λέξεις είναι πνοές… που αναζητούν τη σκέψη… Αυτό για το οποίο δεν μπορούμε να μιλήσουμε, αυτό ακριβώς πρέπει να ειπωθεί.

Για τους Έλληνες φιλοσόφους, ο Νίτσε έγραφε: τρεις ανέκδοτες ιστορίες αρκούν για να τους ζωγραφίσουν, διότι μέσα τους ανακαλύπτονται θαυμαστές δυνατότητες ζωής. Πράγματι, η φιλοσοφία επινόησε τρόπους ύπαρξης.

Ο Ντελέζ αρέσκεται να τον παραθέτει και αναδεικνύει, για τον αγαπημένο του Σπινόζα, τις «ζωτικές ανεκδοτολογίες που συνθέτουν το πορτρέτο μιας φιλοσοφίας»: να ζει κανείς σε επιπλωμένο σπίτι· να τοποθετεί μύγες πάνω σε ιστούς αράχνης· να μην κληρονομεί το κρεβάτι των γονιών του.

Ποιες ανεκδοτολογίες —τρεις, ή ελάχιστα περισσότερες— θα μπορούσαν να συνθέσουν το πορτρέτο της φιλοσοφίας του Ζιλ Ντελέζ; Εν αναμονή των άλλων δύο, μία πρέπει να συγκρατήσουμε: μιλούσε αποφεύγοντας τις συνδέσεις (liaisons). Όσο γινόταν — γιατί όντας, μήτε γελοίος, αλλά και μήτε σχολαστικός, φρόντιζε να μιλά σύμφωνα με τη χρησιμότητα τους (ad captum vulgi, όπως έγραφε εύστοχα ο Spinoza, που το είχε ως κανόνα). Το να μιλά κανείς αποφεύγοντας τις συνδέσεις έχει ένα επακόλουθο: κάνει να ακούγεται το άφωνο e, ο ήχος που επιζεί του γράμματος, η άτονη πνοή (souffle atone), η θηλυκή ψυχή της γλώσσας. Περισσότερο ακόμη: η ιδιαίτερη αντήχηση του άφωνου e ταξιδεύει συχνά στον Ντελέζ προς άλλα φωνήεντα (ouiiii), ή, όπως το έχει παρατηρήσει εύστοχα ο Claude Jaeglé: pourquôôa…, αλά Grock.

Ζωτική ανεκδοτολογία που ζωγραφίζει μια φιλοσοφία:

— Ελάσσων. Να απελευθερώνεις τη φωνή από το γραπτό, για να βρεις ανάμεσά τους μια άλλη σχέση, σημαίνει να αντιστέκεσαι στη δεσπόζουσα, μείζονα χρήση της γλώσσας, η οποία —από τον αββά Grégoire έως την «αναγνωσμένη» γλώσσα των οπτικοακουστικών μέσων— υποδουλώνει την ομιλία στο γραπτό, επιβάλλει να προφέρονται όλα όπως γράφονται, τριγωνοποιεί κάθε διάλογο· και δεν επιτρέπει ποτέ να μιλιόμαστε χωρίς τη διοίκηση του κυρίαρχου γράμματος.

— Σωματική. Τι μπορεί ένα σώμα φιλοσόφου; Ενάντια στην τάξη των φωνητικών (mots phonitiques) λέξεων που αρθρώνει οργανικά την ομιλία και την αναπνοή, η φωνή του Ντελέζ παρεκκλίνει τις αναπνευστικές λειτουργίες του οργανισμού: αυτές γίνονται σώμα, παύουν να είναι όργανα. «Στις φωνητικές λέξεις αντιπαραθέτει [το σώμα χωρίς όργανα] πνοές και κραυγές που είναι άναρθρες μάζες» (Ντελέζ & Guattari, Anti‑Œdipe, σ. 20).

— Εδαφικοποιούσα. Η ομιλία προχωρά στο σκοτάδι( La parole avance dans le noir), έγραφε ο Novarina· ή, με άλλα λόγια, οι άνθρωποι είναι ζώα που η ομιλία τα μεταφέρει αλλού (animaux que la parole porte ailleurs). Αναγνωρίζει κανείς εδώ τη ρυθμική επωδό (ritournelle), το τραγούδι ή το παιδικό μοτίβο, που συγκροτεί το έδαφος· τη φωνή του Ντελέζ να μηχανεύεται αυτό το «παντού αλλού» (partout ailleurs), χωρίς πόρτα και χωρίς παράθυρο, το οποίο ήταν μια αίθουσα διδασκαλίας.

(Εισαγωγή και απόδοση κειμένου από Κ. Νευμά, Διδάκτορα Φιλοσοφίας Πανεπιστημίου Γλασκόβης)