Η μεγάλη ψευδαίσθηση της ανακύκλωσης: Γιατί η κυκλική οικονομία χρειάζεται αναβάθμιση στην έκδοση 2.0

Η ιδέα της κυκλικής οικονομίας είναι, θεωρητικά, συναρπαστική. Μιμούμενη τους κύκλους της φύσης, υπόσχεται να αποσυνδέσει την οικονομική ανάπτυξη από την εξάντληση των φυσικών πόρων. Μας τάζει έναν κόσμο όπου η ανακύκλωση θα αντικαταστήσει τη σπατάλη του νερού, των τροφίμων και των πολύτιμων μετάλλων.

Σύμφωνα μάλιστα με μελέτες της Accenture, αν εφαρμόσουμε ένα προηγμένο κυκλικό σενάριο, μπορούμε να καλύψουμε το τρομακτικό κενό των 40 δισεκατομμυρίων τόνων πόρων που θα χρειαστεί ο πλανήτης μέχρι το 2050 για να συνεχίσει να ευημερεί.

Όλα αυτά μπορεί να ακούγονται υπέροχα αλλά υπάρχει μια παγίδα: Χτίζουμε ένα πανέμορφο οικοδόμημα πάνω σε σάπια θεμέλια.

Αν μεταφέρουμε το σημερινό οικονομικό μοντέλο αυτούσιο σε μια «κυκλική» εκδοχή, χωρίς γνήσιες συστημικές αλλαγές, το μόνο που θα καταφέρουμε θα είναι να κρατήσουμε τους ίδιους πανίσχυρους εταιρικούς παίκτες, στο ίδιο χρηματοπιστωτικό παράδειγμα, αναπαράγοντας τις ίδιες σχέσεις εξουσίας και ανισότητας. Μια κυκλική οικονομία με μοναδικό στόχο τη «μεγιστοποίηση του κέρδους», που δεν βάζει τον άνθρωπο στο επίκεντρο, είναι καταδικασμένη να αποτύχει.

Οι διαστάσεις που λείπουν από το παζλ

Όταν κοιτάζουμε τα οικοσυστήματα στη φύση, βλέπουμε ροές ενέργειας που διανέμονται ισότιμα και συνεργατικά. Στη σημερινή «κυκλική» συζήτηση, όμως, δεν υπάρχει κανένα πλάνο για διαφανή κατανομή της εξουσίας. Κυνηγάμε την οικονομική επιτυχία εθελοτυφλώντας μπροστά στους κοινωνικούς κινδύνους: την ακραία εισοδηματική ανισότητα, τη χρόνια ανισορροπία στην αγορά εργασίας και την κρίση πόρων.

Για να περάσουμε στην Κυκλική Οικονομία 2.0, πρέπει να ενσωματώσουμε δύο κρίσιμες διαστάσεις που σήμερα απουσιάζουν:

1. Ο Άνθρωπος ως η απόλυτη ανανεώσιμη ενέργεια

Πρέπει να βελτιστοποιήσουμε τη χρήση όλων των πόρων, συμπεριλαμβανομένων των ανθρώπων. Στο νέο μοντέλο συνεργατικού καπιταλισμού, η εξάλειψη της ανεργίας, της ανισότητας και του οικονομικού αποκλεισμού πρέπει να είναι οργανικά κομμάτια της στρατηγικής. Ο άνθρωπος δεν είναι «κόστος» προς μείωση, αλλά η ζωντανή δύναμη που διατηρεί την αξία των προϊόντων υψηλή.

2. Δίκαιη κατανομή & Πολυδιάστατη αξία

Η «επιτυχία», όσο κλισέ και αν ακούγεται, δεν μπορεί να μετριέται μόνο με το χρήμα. Κάθε αναγεννητική δραστηριότητα, είτε αφορά το περιβάλλον είτε την κοινωνική προσφορά, πρέπει να ανταμείβεται ισότιμα με τις χρηματικές συναλλαγές, μέσα από νέες μορφές ανταλλαγής, υπηρεσιών ή εναλλακτικών νομισμάτων. Ισχύει ο χρυσός κανόνας: Η συνολική αξία της βιόσφαιρας είναι ανώτερη από την αξία της ανθρωπότητας. Ο ρόλος μας είναι να αυξάνουμε την αξία της φύσης για να μπορούμε να αναπτυσσόμαστε και εμείς μαζί της.

Φτώχεια & Σκουπίδια: Τα «λάθη» του ίδιου συστήματος

Χάρη στο έργο ιδρυμάτων, όπως το Ellen MacArthur Foundation, ο κόσμος άρχισε να καταλαβαίνει ότι τα σκουπίδια δεν υπάρχουν στη φύση καθώς είναι το αποτέλεσμα κακού βιομηχανικού σχεδιασμού. Σήμερα, βλέπουμε τα απόβλητα ως «ανεκμετάλλευτους πόρους» και προσπαθούμε να τα εξαλείψουμε από το σχέδιο (designing waste out).

Γιατί δεν κάνουμε το ίδιο και με τη φτώχεια;

Όπως το γραμμικό μοντέλο («παίρνω-φτιάχνω-πετάω») δημιουργεί περιβαλλοντικά απόβλητα (τοξικότητα, κλιματική αλλαγή), έτσι δημιουργεί και κοινωνικά απόβλητα: την ανεργία, το πλασματικό κεφάλαιο των χρεών και τη φτώχεια, η οποία κατασκευάζεται για να χτίζεται ο πλούτος των λίγων.

«Το να σχεδιάσεις ένα σύστημα χωρίς φτώχεια ακούγεται λιγότερο ελκυστικό για το μάρκετινγκ από το να σχεδιάσεις ένα σύστημα χωρίς σκουπίδια. Κι όμως, είναι ο μόνος τρόπος να δημιουργηθεί πραγματική επιχειρηματική αξία».

Το σημερινό άνισο και απρόσιτο μοντέλο συντηρεί τη φτώχεια μέσα από τρία συγκεκριμένα εμπόδια:

• Ανισότητα στην πρόσβαση: Υψηλά εμπόδια εισόδου στην αγορά, ιδιοκτησία αντί για χρήση, και η τιμή ως μοναδικό κριτήριο αξίας.
• Αδυναμία εξέλιξης: Ένα χρηματοπιστωτικό σύστημα φτιαγμένο από τους ελάχιστους για τους ελάχιστους.
• Αποκλεισμός του ανθρώπινου δυναμικού: Η εργασία αντιμετωπίζεται στενά και μηχανικά, αντί να θεωρείται το θεμέλιο για την αναζωογόνηση της οικονομίας.

Η πρόκληση προς τους Leaders του Μέλλοντος

Πολλοί αναρωτιούνται για το πραγματικό κόστος μιας οικονομίας που παράγει τόνους σκουπιδιών. Ήρθε η ώρα να αναρωτηθούμε: Ποιο είναι το πραγματικό κόστος μιας οικονομίας που παράγει ακραία ανισότητα;

Αν είστε ένας από αυτούς τους σύγχρονους, «καινοτόμους» Διευθύνοντες Συμβούλους (CEOs) που πιστεύουν ότι η καταπολέμηση της φτώχειας δεν αποτελεί επιχειρηματική προτεραιότητα αλλά πρόβλημα του ΟΗΕ και των κυβερνήσεων, κάνετε τραγικό λάθος. Η κοινωνική βιωσιμότητα είναι ο πυρήνας των αποτελεσμάτων σας.

Όταν πρωτοακούσατε ότι τα σκουπίδια δεν υπάρχουν στη φύση, ίσως σας πήρε χρόνο να το κατανοήσετε. Το ίδιο ακριβώς ισχύει και για τη φτώχεια: είναι ένα κατασκευαστικό ελάττωμα. Και στο μοντέλο της Κυκλικής Οικονομίας 2.0, οφείλουμε να την εξαφανίσουμε από το σχέδιο.

Πηγή: με πληροφορίες από άρθρο του Alexandre Lemille στο medium.com