Η επιστροφή του σκότους: Γιατί ο ναζισμός αναβιώνει στον 21ο αιώνα

«Ο πατριωτισμός των φασιστών έχει τόση σχέση με την πατρίδα, όση σχέση μπορεί να έχουν με τον πατριωτισμό τα άλογα επειδή συμμετέχουν στις παρελάσεις» — Μάνος Χατζηδάκις

Η εικόνα της Ευρώπης, αλλά και ολόκληρου του δυτικού κόσμου, να αντιμετωπίζει ξανά τα φαντάσματα του 20ού αιώνα προκαλεί εύλογη ανησυχία και έντονο προβληματισμό. Ο ναζισμός, μια ιδεολογία που ταυτίστηκε απόλυτα με την καταστροφή, το Ολοκαύτωμα και τη μεγαλύτερη βαρβαρότητα της σύγχρονης ιστορίας, δεν αποτελεί πλέον αποκλειστικά μουσειακό ή ιστορικό αντικείμενο μελέτης. Αντίθετα, παρατηρούμε την αναβίωσή του σε δρόμους, κοινοβούλια και, κυρίως, ψηφιακές πλατφόρμες. Η άνοδος του νεοναζισμού και της ευρύτερης ακροδεξιάς δεν αποτελεί ένα ανεξήγητο φαινόμενο ή έναν «κεραυνό εν αιθρία». Προκύπτει από ένα περίπλοκο πλέγμα κοινωνικών, ψυχολογικών, οικονομικών και πολιτικών παραγόντων, το οποίο απαιτεί ψύχραιμη και ενδελεχή ανάλυση.

Η πολιτισμική κρίση και ο φόβος της ταυτότητας

Μια από τις πιο διαδεδομένες παρανοήσεις είναι ότι η ακροδεξιά ανθεί αποκλειστικά λόγω της οικονομικής εξαθλίωσης. Σύγχρονες ακαδημαϊκές έρευνες και αναλύσεις δείχνουν ότι η άνοδος του νεοναζισμού συχνά συνδέεται λιγότερο με την καθαρή φτώχεια και περισσότερο με μια βαθιά «πολιτισμική κρίση» και την αίσθηση της σχετικής αποστέρησης. Σε χώρες με ισχυρές οικονομίες, η ακροδεξιά ρητορική βρίσκει εύφορο έδαφος ακριβώς επειδή επικεντρώνεται στον φόβο της απώλειας ταυτότητας.

Η παγκοσμιοποίηση, οι μεταναστευτικές ροές και οι ραγδαίες κοινωνικές αλλαγές δημιουργούν σε σημαντική μερίδα του πληθυσμού την αίσθηση της απειλής. Αυτό το αφήγημα, συχνά ενισχυμένο από πολιτικούς δημαγωγούς, εργαλειοποιεί την ξενοφοβία και τον ρατσισμό. Η νοσταλγία για ένα «ένδοξο, ομοιογενές παρελθόν» -ένα παρελθόν το οποίο στην πραγματικότητα ποτέ δεν υπήρξε με την ειδυλλιακή μορφή που φαντάζονται οι νοσταλγοί του- γίνεται το ιδεολογικό καταφύγιο για όσους νιώθουν ότι χάνουν τα κεκτημένα τους σε έναν ταχύτατα μεταβαλλόμενο κόσμο.

Η ψυχολογία του αυταρχισμού και η αναζήτηση ανήκειν

Για να κατανοήσουμε σε βάθος το φαινόμενο, πρέπει απαραιτήτως να λάβουμε υπ’ όψιν τις βαθύτερες ψυχολογικές του διαστάσεις. Όπως είχε αναλύσει στο παρελθόν ο Έριχ Φρομ, σε περιόδους μεγάλης κοινωνικής ανασφάλειας, οι άνθρωποι συχνά βιώνουν τον «φόβο της ελευθερίας». Αντί να αναλάβουν την ευθύνη των ατομικών τους επιλογών σε έναν απρόβλεπτο και πολύπλοκο κόσμο, επιλέγουν να παραδοθούν οικειοθελώς σε αυταρχικές φιγούρες και απόλυτα ιδεολογήματα. Ο νεοναζισμός προσφέρει ακριβώς αυτό: έναν απλοϊκό, άσπρο-μαύρο χάρτη της πραγματικότητας, όπου οι ευθύνες μετακυλίονται πάντα στον «άλλο» (τον ξένο, τον μετανάστη, τον διαφορετικό).

Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί, σύμφωνα με πρόσφατες κοινωνιολογικές μελέτες, η αυξανόμενη διείσδυση ακραίων ιδεολογιών στους νέους. Η νεολαία συχνά βρίσκεται αντιμέτωπη με μια παράδοξη γοητεία προς το ταμπού της ναζιστικής περιόδου. Σε ατομικό επίπεδο, η ένταξη σε νεοναζιστικές ομάδες συνδέεται άμεσα με τη χαμηλή αυτοεκτίμηση, την κοινωνική περιθωριοποίηση και τη δυσκολία διαμόρφωσης μιας υγιούς κοινωνικής ή έμφυλης ταυτότητας. Οι ομάδες αυτές εκμεταλλεύονται την αποξένωση, προσφέροντας στα νεαρά άτομα μια ψευδαίσθηση δύναμης, υπεροχής, αδελφότητας και προστασίας, καλύπτοντας το συναισθηματικό κενό που αφήνει η σύγχρονη κοινωνική απομόνωση.

Το διαδίκτυο ως επιταχυντής της ριζοσπαστικοποίησης

Στη σημερινή εποχή, η ψηφιακή τεχνολογία παίζει ίσως τον πιο καθοριστικό ρόλο στην επιτάχυνση του φαινομένου. Το διαδίκτυο έχει λειτουργήσει ως ένας τεράστιος, παγκόσμιος ενισχυτής της νεοναζιστικής ιδεολογίας, καταργώντας τα γεωγραφικά σύνορα του μίσους. Μέσα από κλειστές ομάδες, φόρουμ στο «σκοτεινό» διαδίκτυο (dark web), αλλά και αλγόριθμους κυρίαρχων πλατφορμών που είθισται να προωθούν ακραίο και πολωτικό περιεχόμενο, οι φασιστικές ιδέες κανονικοποιούνται ραγδαία.

Σημαντικό ρόλο παίζει και η οικειοποίηση υποκουλτούρων. Η ρητορική μίσους συχνά καμουφλάρεται επιδέξια πίσω από «μαύρο χιούμορ», memes, forums βιντεοπαιχνιδιών ή ακροδεξιά μουσικά δίκτυα, καθιστώντας την πιο εύπεπτη και σταδιακά ελκυστική σε νεαρότερα κοινά που ίσως αρχικά δεν είχαν πολιτικά κίνητρα. Το διαδίκτυο επιτρέπει σε διάσπαρτα, περιθωριοποιημένα άτομα να συνδεθούν, να νιώσουν ότι αποτελούν μέρος ενός ισχυρού, παγκόσμιου κινήματος και να συντονίσουν τη δράση τους, η οποία συχνά καταλήγει σε πραγματική, σωματική βία εκτός του ψηφιακού κόσμου.

Θεσμική φθορά και πολιτικός οπορτουνισμός

Τέλος, δεν μπορεί να παραβλεφθεί η τεράστια ευθύνη του ίδιου του πολιτικού συστήματος. Η αυξανόμενη κρίση αντιπροσώπευσης στις σύγχρονες δυτικές δημοκρατίες τροφοδοτεί άμεσα τα άκρα. Η χρόνια απογοήτευση από τα παραδοσιακά κόμματα, τα σκάνδαλα διαφθοράς, η διεύρυνση των ανισοτήτων και η εδραιωμένη αίσθηση ότι οι ελίτ αδιαφορούν πλήρως για τις ανάγκες του μέσου πολίτη, ωθούν τους ψηφοφόρους σε ακραίες, «αντισυστημικές» επιλογές ως ένδειξη διαμαρτυρίας.

Οπορτουνιστές πολιτικοί και κόμματα εκμεταλλεύονται αδίστακτα αυτή την κοινωνική δυσαρέσκεια. Υιοθετώντας βασικά στοιχεία από τον νεοναζιστικό ή φασιστικό λόγο -όπως ο ακραίος εθνικισμός και η δαιμονοποίηση των μειονοτήτων- και παρουσιάζοντάς τα σε μια πιο «θεσμική», προσεγμένη και κοινοβουλευτικά αποδεκτή συσκευασία, κατορθώνουν να μετακινήσουν ολόκληρο το φάσμα των αποδεκτών πολιτικών ιδεών προς τα δεξιά. Αυτή η σταδιακή νομιμοποίηση ακραίων θέσεων στον δημόσιο διάλογο απενοχοποιεί τις μισαλλόδοξες απόψεις, καθιστώντας τον σκληρό πυρήνα του νεοναζισμού λιγότερο περιθωριακό στα μάτια ενός εξοργισμένου εκλογικού σώματος.

Μνήμη και πράξη

Εν κατακλείδι, ο ναζισμός δεν αναβιώνει επειδή οι κοινωνίες μας έπαθαν ξαφνική αμνησία. Αναβιώνει επειδή τα σύγχρονα κοινωνικοπολιτικά και οικονομικά συστήματα αφήνουν τεράστια ρήγματα ανασφάλειας, τα οποία η μισαλλοδοξία και το μίσος σπεύδουν να καλύψουν. Η άνοδός του είναι το σύμπτωμα μιας κοινωνίας που νοσεί από ανισότητες, αποξένωση και έλλειψη οράματος.

Για να ανακοπεί αυτή η ζοφερή πορεία, δεν αρκεί μόνο η διατήρηση της ιστορικής μνήμης ή οι λεκτικές καταδίκες. Απαιτείται ουσιαστική δράση: η ισχυροποίηση του κοινωνικού κράτους, η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης στους δημοκρατικούς θεσμούς μέσω της διαφάνειας, και η δημιουργία ενός πλαισίου παιδείας όπου η διαφορετικότητα δεν θα αντιμετωπίζεται ως απειλή, αλλά ως πλούτος. Οφείλουμε να ενσκήψουμε στις πραγματικές αιτίες του φόβου, της περιθωριοποίησης και της αποξένωσης των πολιτών, προτού το σκοτάδι του παρελθόντος εδραιωθεί οριστικά ως ένα δυστοπικό μέλλον.