Διαβρωμένοι θεσμοί, διακοσμητικοί οργανισμοί – Ο νόμος της ζούγκλας σε έναν πλανήτη που φλέγεται

Η ίδρυση του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών το 1945 βασίστηκε στην υπόσχεση της συλλογικής ασφάλειας και του απαραβίαστου της εθνικής κυριαρχίας.

Ωστόσο, η γεωπολιτική πραγματικότητα του πρώτου τετάρτου του 21ου αιώνα αναδεικνύει μια δομική αποτυχία: οι διεθνείς οργανισμοί, στερούμενοι εκτελεστικής ισχύος και όντες δέσμιοι των συμφερόντων των Μόνιμων Μελών του Συμβουλίου Ασφαλείας, μετατρέπονται σταδιακά σε παρατηρητές μιας παγκόσμιας τάξης που διέπεται από την ισχύ και όχι από το δίκαιο.

Η καρδιά της δυσλειτουργίας εντοπίζεται στο δικαίωμα του βέτο. Σύμφωνα με τα επίσημα αρχεία του ΟΗΕ, από το 1946 έως σήμερα, το βέτο έχει χρησιμοποιηθεί εκατοντάδες φορές, συχνά για να μπλοκάρει ψηφίσματα που αφορούν ανθρωπιστικές κρίσεις ή παραβιάσεις του διεθνούς δικαίου.

Στην περίπτωση της Λωρίδας της Γάζας, η αδυναμία επιβολής μιας διαρκούς κατάπαυσης του πυρός, παρά τις εκθέσεις διεθνών οργανισμών για λιμό και μαζικές απώλειες αμάχων, υπογραμμίζει το κενό ισχύος.

Παράλληλα, η εισβολή στην Ουκρανία κατέδειξε ότι ένα Μόνιμο Μέλος του Συμβουλίου Ασφαλείας μπορεί να διεξάγει πόλεμο κατά παράβαση του Καταστατικού Χάρτη, ενώ ταυτόχρονα ακυρώνει κάθε θεσμική προσπάθεια καταδίκης ή παρέμβασης εντός του Οργανισμού.

Το αποτέλεσμα είναι ένας οργανισμός που μπορεί να παρέχει ανθρωπιστική βοήθεια, αλλά αδυνατεί να αποτρέψει την αιτία που την καθιστά αναγκαία.

Η μονομέρεια ως νέα κανονικότητα

Οι διαδοχικές επεμβάσεις και οι μονομερείς ενέργειες των ισχυρών κρατών έχουν δημιουργήσει ένα επικίνδυνο προηγούμενο. Η εισβολή στο Ιράκ το 2003 χωρίς την έγκριση του ΟΗΕ αποτέλεσε το σημείο καμπής, όπου η «προληπτική αυτοάμυνα» χρησιμοποιήθηκε ως νομιμοποιητική βάση για την παράκαμψη των θεσμών.

Σήμερα, η τάση αυτή εντείνεται. Οι απειλές για άμεση στρατιωτική δράση κατά του Ιράν, η επιβολή εξωεδαφικών κυρώσεων που πλήττουν τρίτες χώρες και η εργαλειοποίηση του διεθνούς χρηματοπιστωτικού συστήματος (SWIFT, δολάριο) ως μέσο πίεσης, συνθέτουν ένα σκηνικό όπου η διπλωματία υποχωρεί μπροστά στον οικονομικό και στρατιωτικό καταναγκασμό.

Η περίπτωση της Βενεζουέλας και οι προσπάθειες βίαιης αλλαγής καθεστώτος, πέρα από κάθε διεθνή νομιμότητα, επιβεβαιώνουν ότι η εθνική κυριαρχία είναι πλέον μια έννοια «κατά περίπτωση».

Η κλιματική αλλαγή αποτελεί ίσως την πιο υπαρξιακή απόδειξη της θεσμικής αδυναμίας. Η Συμφωνία του Παρισιού (2015) στηρίχθηκε στην εθελοντική συνεισφορά των κρατών, χωρίς μηχανισμούς επιβολής κυρώσεων.

Η απόφαση της κυβέρνησης Τραμπ για απόσυρση των ΗΠΑ -της δεύτερης μεγαλύτερης οικονομίας σε εκπομπές ρύπων- κατέδειξε ότι οι διεθνείς δεσμεύσεις μπορούν να ακυρωθούν με μια μονομερή πολιτική απόφαση, θέτοντας σε κίνδυνο τη συλλογική προσπάθεια για τη διατήρηση της θερμοκρασίας του πλανήτη σε βιώσιμα επίπεδα.

O «νόμος της ζούγκλας» δεν είναι πλέον μια ακραία εξαίρεση, αλλά μια στρατηγική επιλογή

Παρά την επιστροφή των ΗΠΑ αργότερα, η αστάθεια αυτή αποδεικνύει ότι οι διεθνείς οργανισμοί περιβάλλοντος δεν έχουν τη δικαιοδοσία να υποχρεώσουν τα κράτη να τηρήσουν τα συμφωνηθέντα, αφήνοντας το μέλλον του οικοσυστήματος έρμαιο των εσωτερικών πολιτικών κύκλων των μεγάλων δυνάμεων.

Ενώ η προσοχή της διεθνούς κοινότητας εστιάζεται στις μεγάλες γεωπολιτικές συγκρούσεις, ολόκληρες περιοχές στην υποσαχάρια Αφρική (Σαχέλ) διολισθαίνουν στο χάος. Η εξάπλωση του ISIS και της Μπόκο Χαράμ, οι συνεχείς σφαγές αμάχων και η κατάρρευση κρατικών δομών αντιμετωπίζονται από τη διεθνή κοινότητα με μια παθητική στάση.

Οι ειρηνευτικές αποστολές του ΟΗΕ (όπως στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό ή στο Μάλι) συχνά αποσύρονται χωρίς να έχουν επιτύχει τον στόχο τους, αφήνοντας πίσω τους κενά ισχύος που καλύπτονται από μισθοφορικούς στρατούς και τρομοκρατικές οργανώσεις.

Η απουσία μιας συντονισμένης παγκόσμιας αντίδρασης σε αυτές τις κρίσεις αποδεικνύει ότι τα ανθρώπινα δικαιώματα προασπίζονται μόνο όταν συμπίπτουν με τα στρατηγικά συμφέροντα των ισχυρών.

Η καταπάτηση των ατομικών ελευθεριών σε πολλές γωνιές του πλανήτη -από τη χρήση τεχνολογιών μαζικής επιτήρησης μέχρι την καταστολή των μειονοτήτων- λαμβάνει χώρα κάτω από το βλέμμα οργανισμών που περιορίζονται σε λεκτικές καταδίκες.

Το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο, αν και σχεδιάστηκε για να τιμωρεί τη γενοκτονία και τα εγκλήματα πολέμου, στερείται δικαιοδοσίας σε χώρες που δεν έχουν υπογράψει το Καταστατικό της Ρώμης (συμπεριλαμβανομένων των ΗΠΑ, της Ρωσίας, της Κίνας και του Ισραήλ).

Αυτό δημιουργεί μια παγκόσμια τάξη δύο ταχυτήτων: εκείνων που υπόκεινται στον νόμο και εκείνων που είναι υπεράνω αυτού.

Πρέπει, λοιπόν, να λάβουμε σοβαρά υπ’ όψιν ότι η τρέχουσα αρχιτεκτονική της παγκόσμιας διακυβέρνησης έχει ξεπεραστεί από τα γεγονότα. Οι θεσμοί που δημιουργήθηκαν για να αποτρέψουν τον πόλεμο μεταξύ εθνών-κρατών αδυνατούν να διαχειριστούν υβριδικές απειλές, μονομερείς επεκτατισμούς και πλανητικές κρίσεις.

Τα στοιχεία δείχνουν ότι βρισκόμαστε σε μια μεταβατική περίοδο, όπου ο «νόμος της ζούγκλας» δεν είναι πλέον μια ακραία εξαίρεση, αλλά μια στρατηγική επιλογή.

Όσο οι διεθνείς οργανισμοί παραμένουν διακοσμητικοί και οι αποφάσεις τους μη δεσμευτικές για τους ισχυρούς, ο πλανήτης θα συνεχίσει να φλέγεται, όχι από έλλειψη κανόνων, αλλά από έλλειψη βούλησης για την εφαρμογή τους. Η ιστορική εμπειρία διδάσκει ότι η κατάρρευση της διεθνούς έννομης τάξης προηγείται πάντα μεγάλων παγκόσμιων αναταράξεων.

Η στοιχειοθέτηση αυτής της διάβρωσης δεν είναι μια απαισιόδοξη θεωρία, αλλά η καταγραφή μιας πραγματικότητας που απαιτεί ριζική επανίδρυση των παγκόσμιων θεσμών προτού το χάος καταστεί μη αναστρέψιμο.