Kόντρα στα πρέπει των καιρών – Τι δίδαξε ο Γενάρης τον Τζορτζ Όργουελ για την εξουσία και την αντίσταση

Για τον Τζορτζ Όργουελ, ο Ιανουάριος δεν ήταν ποτέ μήνας προσμονής. Ήταν κάτι που έπρεπε να περάσει. Ένας χρόνος μέσα στον χρόνο, φορτωμένος κρύο, υγρασία, σκοτεινές μέρες και έναν άνεμο που δεν σε αφήνει ήσυχο. Όχι ένας μήνας για να ζήσεις – ένας μήνας για να αντέξεις.

Αυτή η δυσφορία δεν είχε να κάνει μόνο με την υγεία του. Το σώμα του Όργουελ ήταν ήδη εξαντλημένο από χρόνια αναπνευστικών προβλημάτων, όμως ο Ιανουάριος τον απασχολούσε σε βαθύτερο επίπεδο.

Ήταν ο μήνας που αποκάλυπτε μια στάση ζωής: τη σκυθρωπή αντοχή, τη σιωπηλή αντίσταση, την ανάγκη να συνεχίσεις χωρίς αυταπάτες. Ο τρόπος που γράφει γι’ αυτόν είναι οικείος – αλλά και απόλυτα δικός του.

Στα μυθιστορήματά του, ο Ιανουάριος δεν εμφανίζεται απλώς ως εποχή. Παίρνει μορφή. Στο Ας Σηκώσουμε Ψηλά Την Ασπιδίστρα, μια συνάντηση κάτω από σιδηροδρομικές αψίδες γίνεται μέσα σε ένα εχθρικό τοπίο: νύχτα, κρύο, ένας άνεμος που ουρλιάζει και πετά σκόνη και σκισμένα χαρτιά στα πρόσωπα των ανθρώπων. Ο καιρός δεν είναι φόντο· είναι αντίπαλος.

Το ίδιο μοτίβο επιστρέφει στη Φάρμα Των Ζώων. Εκεί, ο Ιανουάριος δεν αφήνει περιθώρια για εργασία ή ελπίδα. Το έδαφος σκληραίνει «σαν σίδερο» και η ζωή παγώνει κυριολεκτικά. Η φύση επιβάλλει παύση.

Ακόμη και όταν ο Όργουελ μετακινεί χρονικά αυτές τις εικόνες, δεν τις εγκαταλείπει. Το 1984 ξεκινά Απρίλιο, αλλά με ψύχος Ιανουαρίου. Ο ίδιος άνεμος, τα ίδια χαρτιά που στροβιλίζονται, η ίδια αίσθηση εχθρικού κόσμου. Δεν πρόκειται για επανάληψη από συνήθεια. Είναι εμμονή. Ο Ιανουάριος έχει αφήσει αποτύπωμα.

Ο χειμώνας ως σκηνικό εξουσίας

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ο χειμώνας δεν λειτουργεί απλώς ως εποχικό σκηνικό, αλλά ως μηχανισμός πίεσης. Το ψύχος εξαντλεί, περιορίζει την κίνηση, απομονώνει τα σώματα και βαθαίνει την αίσθηση της αδυναμίας. Στο 1984, η έλλειψη ζεστασιάς δεν είναι μόνο φυσική· είναι και υπαρξιακή. Ο κόσμος είναι εχθρικός όχι επειδή το καθεστώς τον έχει μεταμορφώσει, αλλά επειδή έχει αξιοποιήσει αυτή τη φυσική εχθρότητα, την έχει ενσωματώσει στην καθημερινή εμπειρία του φόβου.

Ο Γουίνστον Σμιθ δεν βασανίζεται μόνο από ανθρώπους και μηχανισμούς. Βασανίζεται και από το περιβάλλον που μοιάζει να συναινεί. Το παγωμένο τοπίο, τα άδεια δέντρα, η σκληρή γη, ενισχύουν την αίσθηση ότι η ζωή έχει μπει σε αναστολή. Ότι τίποτα δεν κινείται προς τα εμπρός. Σε έναν τέτοιο κόσμο, η ελπίδα μοιάζει παράλογη, σχεδόν ανεύθυνη.

Ο ίδιος ο Όργουελ είχε ζήσει αυτή τη φθορά. Ήξερε πώς ο χειμώνας διαβρώνει αργά την ψυχική αντοχή, πώς μετατρέπει το απλό σε δύσκολο και το δύσκολο σε αφόρητο. Τα κρύα δωμάτια, τα χαλασμένα καλοριφέρ, οι σωλήνες που σπάνε δεν είναι απλώς ενοχλήσεις· είναι υπενθυμίσεις ευαλωτότητας. Και αυτή η ευαλωτότητα, σε περιόδους πολιτικής καταπίεσης ή πολέμου, γίνεται ακόμη πιο βαριά.

Γι’ αυτό και η ειρωνική του παρατήρηση για την αφαίρεση του Ιανουαρίου και του Φεβρουαρίου από το ημερολόγιο δεν είναι ελαφρό σχόλιο. Υποδηλώνει ότι η αντοχή των ανθρώπων δοκιμάζεται περισσότερο όταν οι συνθήκες γίνονται ασήκωτες και επαναλαμβανόμενες. Ο χειμώνας, με τη μονοτονία και τη σκληρότητά του, αποκαλύπτει πόσο εύθραυστη είναι η καθημερινή ισορροπία – και πόσο εύκολα μπορεί να διαρραγεί όταν το περιβάλλον και η εξουσία λειτουργούν εναντίον σου.

Γιατί όμως τον χρειαζόμαστε;

Κι όμως, ο Όργουελ δεν ήθελε έναν κόσμο χωρίς χειμώνα. Αντίθετα, πίστευε ότι ο Ιανουάριος είναι απαραίτητος. Η άνοιξη, τα φρούτα, τα λουλούδια, ακόμη και οι απλές γεύσεις, δεν υπάρχουν χωρίς το προηγούμενο κρύο. Το βρεγμένο χώμα, ο παγετός, η καθυστέρηση – όλα αυτά είναι προϋποθέσεις.

Χωρίς αντίθεση, οι εποχές χάνουν το νόημά τους.

Υπάρχει χρόνος για παγωμένα χέρια και καταρροές, όπως υπάρχει χρόνος για ζέστη και ιδρώτα.

Ο Ιούλιος δεν έχει αξία χωρίς τον Ιανουάριο. Και το αντίστροφο.

Η άνοιξη ως βεβαιότητα

Στο δοκίμιο Μερικές Σκέψεις Για Τον Κοινό Φρύνο, ο Όργουελ γράφει μέσα στη σκιά του πολέμου. Πέντε διαδοχικοί χειμώνες είχαν κάνει την ιδέα της άνοιξης να μοιάζει σχεδόν απίθανη. Το ίδιο και το τέλος της σύγκρουσης. Κι όμως, και τα δύο ήρθαν.

Εδώ βρίσκεται η πιο πολιτική σκέψη του: ο πόλεμος μπορεί να χαθεί ή να κερδηθεί. Η άνοιξη όχι. Οι εποχές επιστρέφουν ανεξάρτητα από βόμβες, προπαγάνδα και αστυνομικές περιπολίες. Η Γη συνεχίζει να γυρίζει, ακόμη κι όταν όλα γύρω μοιάζουν παγωμένα.

Το όριο της εξουσίας

Για τον Όργουελ, αυτή η αδυσώπητη κανονικότητα της φύσης λειτουργεί σαν ένα όριο χαραγμένο πέρα από την ανθρώπινη φιλοδοξία. Τα καθεστώτα μπορούν να αναδιατάξουν την πραγματικότητα, να επιβάλουν νέες γλώσσες, να αλλοιώσουν τη μνήμη και να ξαναγράψουν το παρόν. Μπορούν να εκπαιδεύσουν τους ανθρώπους να αμφιβάλλουν για ό,τι βλέπουν και νιώθουν. Αυτό όμως που δεν μπορούν να αγγίξουν είναι τον ρυθμό του κόσμου.

Οι εποχές δεν πειθαρχούν. Δεν ζητούν άδεια. Ο Ιανουάριος εμφανίζεται κάθε χρόνο με την ίδια σχεδόν αδιαφορία για το τι συμβαίνει στις πρωτεύουσες, στα εργοστάσια ή στα γραφεία της εξουσίας. Το κρύο επιστρέφει, το φως λιγοστεύει, η γη σκληραίνει. Και ύστερα, χωρίς καμία πολιτική απόφαση, ο κύκλος συνεχίζεται: οι μέρες μεγαλώνουν, η άνοιξη έρχεται. Αυτή η βεβαιότητα είναι, για τον Όργουελ, βαθιά ανατρεπτική.

Σε έναν κόσμο όπου η εξουσία διεκδικεί το απόλυτο –τον έλεγχο της σκέψης, της γλώσσας, ακόμη και της αλήθειας– η φύση στέκεται ως σιωπηλή αντίρρηση. Δεν αντιστέκεται με συνθήματα ή εξεγέρσεις, αλλά με επιμονή. Με το να επαναλαμβάνει τον εαυτό της. Το κρύο που αισθάνεται το σώμα δεν μπορεί να διαψευστεί από καμία προπαγάνδα. Δεν είναι άποψη, είναι εμπειρία.

Γι’ αυτό και το να νιώθεις τον χειμώνα έχει σημασία. Στον παγετό, στη δυσφορία, στην αναμονή, ο άνθρωπος θυμάται ότι υπάρχει κάτι έξω από τα ανθρώπινα συστήματα ελέγχου. Κάτι που δεν υπόκειται σε διατάγματα ούτε σε διαγραφές από αρχεία. Αυτή η συνειδητοποίηση δεν προσφέρει ανακούφιση με την έννοια της παρηγοριάς. Δεν κάνει τη ζωή πιο εύκολη. Προσφέρει όμως μια σπάνια αίσθηση ελευθερίας: την επίγνωση ότι η εξουσία, όσο απόλυτη κι αν μοιάζει, έχει όρια που δεν μπορεί να υπερβεί.

Για τον Όργουελ, λοιπόν, ο Ιανουάριος δεν είναι απλώς ένας δυσάρεστος μήνας. Είναι μια υπενθύμιση ότι ο κόσμος δεν ανήκει ολοκληρωτικά σε κανέναν. Ότι κάτω από τα καθεστώτα, τις ιδεολογίες και τις απειλές, συνεχίζει να υπάρχει ένας ρυθμός που δεν εξαγοράζεται ούτε καταστέλλεται. Και μέσα σε αυτή τη γνώση, όσο ψυχρή κι αν είναι, υπάρχει κάτι που μοιάζει με ελευθερία.

Ο Ιανουάριος, τελικά

Ο Όργουελ δεν ήταν ρομαντικός. Δεν εξιδανίκευε τη φύση ούτε τις εποχές. Αλλά έβλεπε στον Ιανουάριο μια αναγκαία αλήθεια: την αξία της αντοχής, τη σημασία της αναμονής, την υπόσχεση ότι τίποτα δεν μένει ακίνητο για πάντα.

Ο Ιανουάριος δεν μπορεί να εξαφανιστεί. Και ακριβώς γι’ αυτό έχει νόημα.

Αν το έλεγε αλλιώς, ίσως να το έλεγε έτσι: Ο Ιανουάριος δεν είναι ευχάριστος — αλλά είναι απαραίτητος.

*Με στοιχεία από: The Conversation