Ο δωσίλογος και ο ονειροπόλος

Υπάρχουν πολλοί τρόποι για να γράψει κανείς για γεγονότα και ιστορικές περιόδους. Ένας από τους πιο ωραίους, αλλά ταυτόχρονα και τους πιο δύσκολους, είναι αυτός που επέλεξε στο νέο του βιβλίο ο Ξενοφών Κοντιάδης. Πρόκειται για το μυθιστόρημα «Δωσίλογοι και ονειροπόλοι», μέσα από το οποίο ξετυλίγεται η πολιτική και οικονομική ζωή της Ελλάδας πριν από τη Γερμανική Κατοχή, κατά τη διάρκειά της και μετά από αυτήν.

Η ιστορία διαδραματίζεται μέσα από δύο κεντρικά πρόσωπα, με πολλά κοινά χαρακτηριστικά αλλά και πολλές διαφορές μεταξύ τους:  Τους καθηγητές της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, Πέτρο Κόκκαλη και Κωνσταντίνο Λογοθετόπουλο. Η αφήγηση του βιβλίου αρχίζει όμως με ένα άλλο σημαντικό πρόσωπο, τον επίσης καθηγητή της Ιατρικής, Ξενοφώντα Κοντιάδη. Το συγγραφικό εγχείρημα του Κοντιάδη δεν ήταν καθόλου εύκολο. Πέρα από το ότι πραγματεύεται μια από τις δύσκολες περιόδους της σύγχρονης ιστορίας μας που ακόμη και σήμερα συχνά διχάζει, υπάρχει και ένα πολύ έντονο προσωπικό στοιχείο: Ο Ξενοφών Κοντιάδης που σκοτώθηκε από τα γερμανικά αεροπλάνα τις τελευταίες ημέρες της γερμανικής εισβολής τον Απρίλιο του 1941 στα Γιάννενα την ώρα που χειρουργούσε τραυματισμένους στρατιώτες, ήταν ο παππούς του συγγραφέα του βιβλίου.

Αυτός λοιπόν ο ήρωας γιατρός που δεν πρόλαβε να τον γνωρίσει ο εγγονός του γιατί σκοτώθηκε από γερμανικές βόμβες την ώρα εκτέλεσης του καθήκοντος, είχε πεθερό του τον Κωνσταντίνο Λογοθετόπουλο, έναν από τους κατοχικούς πρωθυπουργούς. Το βιβλίο δεν αναφέρεται όμως μόνο στη ζωή του Λογοθετόπουλου και του γαμπρού του. Μέσα από τις σελίδες του βιβλίου, εκτυλίσσεται με κινηματογραφικό τρόπο η ζωή ενός άλλου καθηγητή Ιατρικής, του Πέτρου Κόκκαλη. Ο Κόκκαλης ξεκίνησε την πανεπιστημιακή του σταδιοδρομία με αρνητικό τρόπο: Διορίσθηκε μαζί με άλλους καθηγητές από την κυβέρνηση Παναγή Τσαλδάρη, χωρίς να εκλεγεί από την Ιατρική Σχολή, στη θέση απολυθέντων καθηγητών μετά το βενιζελικό κίνημα της 1^ης Μαρτίου 1935. Αν και οικογενειακά εντασσόταν στους συντηρητικούς και φιλοβασιλικούς κύκλους, ανέπτυξε πολύ σημαντική κοινωνική και αντιστασιακή δράση και διετέλεσε και υπουργός στην «Κυβέρνηση του Βουνού». Κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου εντάχθηκε στις τάξεις του Δημοκρατικού Στρατού, προσφέροντας τις ιατρικές του υπηρεσίες.

Πολλά είναι τα στιγμιότυπα, τα οποία θα μπορούσε να ξεχωρίσει κανείς μέσα από τις σελίδες του βιβλίου. Επειδή τα κεντρικά πρόσωπα του βιβλίου ήταν καθηγητές στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, αξίζει να αναφερθούν δύο περιστατικά, τα οποία συνδέονται με την ιστορία του Πανεπιστημίου: Το ένα αφορά το πατριωτικό και δημοκρατικό ήθος, που πρέπει να διαπνέει τους πανεπιστημιακούς δασκάλους. Κατά τη διάρκεια λοιπόν της Κατοχής, ο Πέτρος Κόκκαλης «μπήκε στο κατάμεστο αμφιθέατρο του Αρεταίειου Νοσοκομείου, ακούμπησε τα γυαλιά του στην έδρα και άρχισε να μιλάει: ‘Σήμερα θα μιλήσουμε για τον τέτανο, ειδικά γι’ αυτόν. Ο τέτανος είναι μια φριχτή νόσος, τόσο φριχτή που θα ευχόταν κανείς να την έχουν πάνω τους αυτοί που επιβουλεύονται την ελευθερία των λαών, την προσωπική ελευθερία και τη ζωή, αυτοί που καταπιέζουν τον άνθρωπο και αφαιρούν το μεγαλείο του ψυχικού του κόσμου’. Τα χέρια του κινούνταν σαν να χτυπούσαν τα πλήκτρα ενός αόρατου πιάνου. Οι φοιτητές σηκώθηκαν όρθιοι και φώναζαν ρυθμικά το όνομά του». Το δεύτερο περιστατικό διαδραματίζεται τα Χριστούγεννα του 1941, όταν οι Γερμανοί αξιωματικοί επίταξαν τη μεγάλη Αίθουσα Τελετών του Πανεπιστημίου Αθηνών για να γιορτάσουν και να διασκεδάσουν! Μεθυσμένοι έσπασαν τις προτομές των ηρώων της Επανάστασης του 1821 και βεβήλωσαν τον χώρο. Τότε, ο «πρύτανης Γεώργιος Μπαλής έστειλε έγγραφο διαμαρτυρίας στον Γερμανό διοικητή και ζήτησε από τον Λογοθετόπουλο, που ήταν ταυτόχρονα και υπουργός Παιδείας, να παρέμβει. Ο Λογοθετόπουλος του υπέδειξε να μη διατυπώσει καμία αντίρρηση για την επίταξη και οι Γερμανοί ανάγκασαν τον Μπαλή να αναιρέσει με νέο έγγραφο τη διαμαρτυρία του …».

Μόνο και μόνο από τα ανωτέρω αποσπάσματα, αντιλαμβάνεται κανείς πόσο συγκλονιστικό είναι το βιβλίο του Ξενοφώντα Κοντιάδη. Πέρα από το ότι διαβάζεται «απνευστί», είναι ένα βιβλίο που μας διδάσκει, με έναν υπαινικτικό και συνάμα επιδραστικό τρόπο, μια από τις δύσκολες περιόδους της ελληνικής ιστορίας. Το κύριο όμως προσόν του βιβλίου είναι ότι πρόκειται για ένα βαθιά ανθρώπινο βιβλίο. Μας κάνει να αναλογισθούμε πόσο περίπλοκες είναι συχνά οι ζωές μας. Πώς ξεκινάνε και πώς καταλήγουν εντελώς διαφορετικά, ανάλογα με τις επιλογές που καλούμαστε να κάνουμε σε κρίσιμα διλήμματα. Και οι επιλογές αυτές σημαδεύουν όχι μόνο τη ζωή μας, αλλά και την παρουσία μας στη συλλογική μνήμη.

Ο κ. Σπύρος Βλαχόπουλος είναι Καθηγητής της Νομικής Σχολής του ΕΚΠΑ