Τα όρια του εξευρωπαϊσμού: Δημόσια Πολιτική και Μεταρρυθμίσεις στην Ελλάδα

Για ποιο λόγο η Ελλάδα δυσκολεύεται τόσο να εναρμονισθεί με τα ευρωπαϊκά πρότυπα και τις κεντρικές πολιτικές της Ευρωπαϊκής Ένωσης; Γιατί η μεταρρυθμιστική δυνατότητα της Ελλάδας παραμένει από τις χαμηλότερες στην Ευρώπη; Πώς η Ευρωπαϊκή Ένωση επηρεάζει την οικονομική πολιτική και τις πολιτικές πρόνοιας των κρατών-μελών της; Ποιοι παράγοντες της ελληνικής πολιτικής περιορίζουν και ανακόπτουν τις μεταρρυθμίσεις;

Τα παραπάνω γενικά ερωτήματα διερευνώνται σε μια πρωτοποριακή μελέτη για ένα κράτος-μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που συχνά θεωρείται ουραγός των μεταρρυθμίσεων. Στηριζόμενο σε εκτενή εμπειρική έρευνα, το βιβλίο εξετάζει τρεις ιδιαίτερα ευαίσθητους τομείς: το ασφαλιστικό σύστημα, την αγορά εργασίας και τις ιδιωτικοποιήσεις. Αναλύει τις συγκρούσεις που εκδηλώνονται σε θέματα πολιτικής και διαδικασιών, προσδιορίζει τους βασικούς παράγοντες που επηρεάζουν τις μεταρρυθμίσεις και φωτίζει τα καίρια συστημικά χαρακτηριστικά που διαμορφώνουν τα συμφέροντα των κύριων παικτών στο εσωτερικό της χώρας.

Στις σελίδες του καταδεικνύεται η φύση του μακροχρόνιου προβλήματος διακυβέρνησης που διατρέχει όλο το φάσμα της δημόσιας πολιτικής στην Ελλάδα, ο δε αναγνώστης έχει την ευκαιρία να παρακολουθήσει την εξέλιξη της μεταρρυθμιστικής ρητορείας και πράξης και να κατανοήσει βαθύτερα τόσο τις κρυφές πτυχές του «ελληνικού προβλήματος» όσο και τις επιπτώσεις της συμετοχής της Ελλάδας στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Προλογος στην ελληνικη εκδοση

Η Ελλάδα σήμερα αντιμετωπίζει τη χειρότερη οικονομική κρίση των τελευταίων δεκαετιών. Η ελληνική οικονομία βρίσκεται κυριολεκτικά με την πλάτη στον τοίχο, μπροστά σ’ έναν εκρηκτικό συνδυασμό εντεινόμενης ύφεσης, μεγάλων μακροοικονομικών ανισορροπιών και ενός οξέος προβλήματος δανεισμού. Την ώρα που γράφεται αυτός ο πρόλογος δεν είναι ακόμα σαφές αν ο μηχανισμός στήριξης της ελληνικής οικονομίας, ο οποίος ενεργοποιήθηκε έπειτα από συμφωνία μεταξύ της ελληνικής κυβέρνησης και του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου, της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας τον Απρίλιο του 2010, θα καταστεί τελικά δυνατόν να ανατρέψει αυτή την εξαιρετικά δυσμενή κατάσταση. Αν και η παγκόσμια οικονομική κρίση βοήθησε αποφασιστικά στην ανάδειξη των ελληνικών προβλημάτων, τα πραγματικά τους αίτια πρέπει να αναζητηθούν κατά κύριο λόγο στο εσωτερικό της χώρας και σε βάθος χρόνου. Από αυτή την άποψη, τα σημερινά αδιέξοδα δεν θα πρέπει να εξηγηθούν μόνο σε συνάρτηση με πρόσφατες πολιτικές συγκυρίες και πρακτικές, όσο απογοητευτικές και αν ήταν αυτές. Πολλές από τις παθογένειες που σήμερα «ορίζουν» το ελληνικό πρόβλημα έχουν βαθύτερα, συστημικά χαρακτηρι- στικά, που δεν περιορίζονται μόνο στο πεδίο της οικονομίας αλλά εκτείνονται σε όλο το φάσμα της δημόσιας πολιτικής στην Ελλάδα. Το σκηνικό που έχει διαμορφωθεί είναι αυτό μιας χώρας της οποίας η «μεταρρυθμιστική δυνατότητα» εξακολουθεί να παραμένει από τις χαμηλότερες στην Ευρώπη.

Πέρα όμως από τις όποιες διαπιστώσεις για τα εγχώρια αίτια της σημερινής κρίσης, μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζει και ο τρόπος με τον οποίο το «ελληνικό» πρόβλημα μετεξελίχθηκε σε τόσο σύντομο χρονικό διάστημα σε «ευρωπαϊκό». Μέχρι σήμερα η ελληνική ιδιαιτερότητα –τόσο σε πολιτικό όσο και σε οικονομικό επίπεδο– είχε συχνά προκαλέσει την ενόχληση των Ευρωπαίων εταίρων μας, χωρίς όμως ποτέ οι ελληνικές αμφισημίες να απειλήσουν τα δομικά χαρακτηριστικά της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Σήμερα τα πράγματα είναι πολύ διαφορετικά. Η κρίση δανεισμού που αντιμετωπίζει η ελληνική οικονομία πλήττει την αξιοπιστία του ευρώ και αναδεικνύει με τον πλέον σαφή τρόπο μερικές από τις δομικές αδυναμίες της Οικονομικής και Νομισματικής Ένωσης (ΟΝΕ ), κυρίως σε θέματα δημοσιονομικού συντο- νισμού. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η δυνατότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης να επηρεάζει το περιεχόμενο των οικονομικών πολιτικών στα κράτη-μέλη είναι καθοριστικής σημασίας. Η σταθερότητα του ευρώ αποτελεί τέτοιου μεγέθους διακύβευμα, ώστε καμιά χώρα της ευρωζώνης δεν μπορεί –και δεν πρέπει– να απολαμβάνει την προστασία ενός ισχυρού νομίσματος χωρίς παράλληλα να τηρεί και τις συμβατικές υποχρεώσεις της.

Στο βιβλίο αυτό γίνεται προσπάθεια να μελετηθούν πτυχές της ελληνικής δημόσιας πολιτικής σε θέματα που άπτονται του άμεσου ενδιαφέροντος της Ευρωπαϊκής Ένωσης και να διερευνηθούν τα όρια του «εξευρωπαϊσμού» της Ελλάδας. Πιο συγκεκριμένα, η μελέτη επικεντρώνεται σε τρεις βασικούς τομείς: τη μεταρρύθμιση του ασφαλιστικού συστήματος, τις αλλαγές στην αγορά εργασίας και τη διαδικασία αποκρατικοποίησης της Ολυμπιακής Αεροπορίας. Ο χρονικός ορίζοντας της μελέτης, που δημοσιεύθηκε πρώτα στην αγγλική γλώσσα το 2008, περιλαμβάνει κυρίως τις κυβερνήσεις Σημίτη (1995-2004) και την πρώτη περίοδο της διακυβέρνησης Καραμανλή (2004-2007). Κατά συνέπεια, τα πιο πρόσφατα μεταρρυθμιστικά «επεισόδια» όπως, για παράδειγμα, η πώληση της Ολυμπιακής στον όμιλο MIG το 2009 ή τα μέτρα που προέκυψαν από την εφαρμογή του Μνημονίου Συνεργασίας μεταξύ της Ελλάδας και των δανειστών της, το καλοκαίρι του 2010, δεν αναλύονται εδώ. Διαβάζοντας όμως τις σελίδες αυτού του βιβλίου, ο αναγνώστης μπορεί να παρακολουθήσει την εξέλιξη της μεταρρυθμιστικής ρητορείας και πράξης σε βάθος σχεδόν δύο δεκαετιών και να εξαγάγει χρήσιμα συμπεράσματα για την ατζέντα, τον σχεδιασμό αλλά και τα δομικά εμπόδια που καθόρισαν το τελικό τους αποτέλεσμα. Πιστεύουμε επίσης πως μέσα από την ελληνική εμπειρία το βιβλίο καταδεικνύει και τα προβλήματα που αντιμετωπίζει η Ευρωπαϊκή Ένωση στην προσπάθειά της να προωθήσει το δικό της μεταρρυθμιστικό πρόγραμμα στο πλαίσιο της Στρατηγικής της Λισαβόνας.

Πρέπει άλλωστε να θεωρείται δεδομένο πως η πίεση για περαιτέρω μεταρρυθμίσεις θα ενισχυθεί δραματικά τα επόμενα χρόνια, ενόσω η Ελλάδα θα προσπαθεί να τηρήσει τις δεσμεύσεις που απορρέουν από το Μνημόνιο και να ανακτήσει την αξιοπιστία της και την ανταγωνιστικότητά της. Είναι επίσης σαφές πως στον απόηχο της ελληνικής κρίσης η ευρωζώνη θα ανα- ζητήσει νέους τρόπους βελτίωσης της «μεταρρυθμιστικής δυνατότητας» των πιο «αδύναμων κρίκων» της. Μέσα σε αυτό το νέο περιβάλλον, το βιβλίο που κρατάτε στα χέρια σας άπτεται εξαιρετικά επίκαιρων θεμάτων τόσο για την Ελλάδα όσο και για ολόκληρη την Ευρώπη. Εμείς από τη μεριά μας ευχόμα- στε η δημοσίευσή του στα ελληνικά να βοηθήσει τον δημόσιο διάλογο για το πώς η χώρα θα μπορέσει να ξαναβρεί τον βηματισμό της και τη θέση που της αρμόζει μέσα στην ευρωπαϊκή οικογένεια.

Λονδίνο και Μάντσεστερ,
Σεπτέμβριος 2010

Παρουσίαση των συγγραφέων

Ο Kevin Featherstone είναι κάτοχος της έδρας Ελευθέριος Βενιζέλος και διευθυντής του Ελληνικού Παρατηρητηρίου και του Ευρωπαϊκού Ινστιτούτου στο London School of Economics and Political Science. Έχει δημοσιεύσει πολλές μελέτες, έχει επιμεληθεί συλλογικούς τόμους και έχει γράψει βιβλία με θέματα που αφορούν τη σύγχρονη ελληνική πολιτική, την Ευρωπαϊκή Ένωση, την οικονομική και νομισματική ένωση και τις διαδικασίες του εξευρωπαϊσμού.

Ο Δημήτρης Παπαδημητρίου είναι αναπληρωτής καθηγητής πολιτικής επιστήμης και συνδιευθυντής του κέντρου Jean Monnet στο Πανεπιστήμιο του Μάντσεστερ. Κατά το παρελθόν κατείχε ερευνητικές και διδακτικές θέσεις στα Πανεπιστήμια του Μπράντφορντ και του Λιντς, στο London School of Economics και στα Πανεπιστήμια Πρίνστον και Γέιλ. Έχει δημοσιεύσει πλήθος μελέτες και έχει γράψει βιβλία για θέματα που αφορούν την ελληνική πολιτική, τη στρατηγική της Ευρωπαϊκής Ένωσης στη Νοτιοανατολική Ευρώπη και τη διεύρυνση της Ευρωπαϊκής Ένωσης.