Ο μεγάλος σεισμός: Καταστροφή, δέος και ορθολογισμός στη Λισαβόνα

Αργότερα, όταν η γη σταμάτησε να τρέμει και η λεπτή σκόνη κατακάθισε για τα καλά σαν αραχνοΰφαντο πέπλο πάνω από τη Λισαβόνα, όταν η θάλασσα υποχώρησε και φώλιασε πάλι στο ήρεμο δέλτα των εκβολών του Τάγου, όταν έσβησαν και οι τελευταίες εστίες της πυρκαγιάς που κατέκαυσε τα πάντα, τότε μόνο οι επιζήσαντες θυμήθηκαν τις προφητείες…

Οι προβλέψεις μιλούσαν για το χαμό της Λισαβόνας από ξηρασίες, από χολέρα, από πείνα, από επιδρομές, από σεισμούς, από καταιγίδες, από την επέλαση βλαβερών ερπετών και από την επάνοδο των ισπανών κατακτητών… Από τους άμβωνες εκφωνούνταν χειμαρρώδη κηρύγματα που καταλόγιζαν στην πόλη πλήθος αμαρτημάτων…

Η ώρα της θείας δίκης πλησίαζε – αλίμονο σε όσους δεν εισάκουσαν το προσκλητήριο της μετάνοιας! Οι ιεροκήρυκες παρέπεμπαν στο βιβλίο της Αποκάλυψης…

Αυτό έπρεπε να θυμάται ο λαός, την Αποκάλυψη, με την οποία έμοιαζε όσο τίποτε άλλο εκείνες τις πρώτες μέρες του Νοέμβρη η συνωμοσία γης, θάλασσας και φωτιάς που κατέστρεψε τη Λισαβόνα.

Νοέμβριος 1755, πρωτομηνιά, Άγιοι Πάντες, ο εγκέλαδος χτύπησε τρεις φορές τη Λισαβόνα, ισοπεδώνοντας μία από τις λαμπρότερες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. Τεράστια παλιρροϊκά κύματα αποτέλειωσαν την καταστροφή, παρασύροντας ζωντανούς και νεκρούς. Η φωτιά που προκάλεσε ο σεισμός φούντωσε από τον δυνατό αέρα και κατέκαιγε τα πάντα για πέντε ολόκληρες ημέρες. Γη, νερό, αέρας και φωτιά, όλα τα στοιχεία της φύσης συνωμότησαν για να προκληθεί μία από τις πιο τρομερές καταστροφές στην Ιστορία. Η Λισαβόνα είχε σχεδόν σβήσει από το χάρτη.

Ποτέ στο παρελθόν η είδηση μιας φυσικής καταστροφής δεν διαδόθηκε τόσο πλατιά και δεν άφησε τόσο ανεξίτηλα τη σφραγίδα της στην εξέλιξη της ανθρωπότητας. Είχαν υπάρξει, βέβαια, και άλλες φυσικές καταστροφές, που ήταν όμως είτε πολύ παλιές, είτε ξεχασμένες. Η Λισαβόνα, πρωτεύουσα μιας αποικιακής αυτοκρατορίας που εκτεινόταν από τη Βραζιλία μέχρι την άπω Ανατολή και προπύργιο της Ιεράς Εξέτασης, ζούσε τον χρυσό αιώνα της.

Ο μαρκήσιος de Pombal, ηγετική μορφή και θεληματική προσωπικότητα, είχε λες γεννηθεί για να συγκρατήσει τους πανικόβλητους κατοίκους της Λισαβόνας και να πάρει στα χέρια του το δύσκολο έργο της ανόρθωσής της. Ο σεισμός αποδείχτηκε το ορόσημο για τη διάδοση του ορθολογισμού και του Διαφωτισμού και οδήγησε στην κατάργηση του τάγματος των Ιησουιτών. Επιπλέον έγινε αφετηρία μιας σειράς άλλων εντυπωσιακών εξελίξεων, όπως η αναδιανομή των γαιών και η κοινωνική μεταρρύθμιση στην Πορτογαλία, η πρώτη οργανωμένη απόπειρα ελέγχου των φυσικών καταστροφών, ο σύγχρονος πολεοδομικός σχεδιασμός και η γένεση της επιστήμης της σεισμολογίας.

Κοντολογίς, ο σεισμός της Λισαβόνας δεν υπήρξε μια απλή κακοτυχία. Αποτέλεσε την πρώτη «νεωτερική» φυσική καταστροφή, ένα καταλυτικό γεγονός, με τεράστια απήχηση που συντάραξε τα θεμέλια μιας λιμνάζουσας κοινωνικής τάξης.

Αυτό το συναρπαστικό βιβλίο ζωντανεύει ένα τρομερό γεγονός που άλλαξε την πορεία ολόκληρου του δυτικού κόσμου.

Παρουσίαση του συγγραφέα

Ο Nicholas Shrady είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος. Έχει εκδώσει τα βιβλία Sacred Roads και Tilt. Άρθρα του έχουν δημοσιευτεί στα Architectural Digest, Forbes και The New York Times Book Review.