«ΕΙΧΑ ΤΗΝ ΤΥΧΗ να έχω δύο εξαιρετικούς και σπάνιους ανθρώπους για γονείς και όπως είναι φυσικό έχω πάρει πάρα πολλά πράγματα από αυτούς. Ελπίζω τα καλά και ότι κακό έχω να οφείλεται σε μένα...».

Στα γραφεία των εκδόσεων "ΕΡΜΗΣ", συναντήσαμε τον φιλόλογο και εκδότη Μανόλη Σαββίδη, γιο του αείμνηστου Γ.Π. και Λένας Σαββίδη.

...«οι εκδόσεις Ερμής -μας εξιστορεί- ξεκίνησαν το 1969 από την Λένα Σαββίδη και τον Αλκη Αγγέλου. Οι εκδόσεις ΙΣΤΟΣ ήταν μια εκδοτική προσπάθεια που ξεκίνησα το 1992 με την έκδοση ενός περιοδικού. Όταν το περιοδικό αυτό σταμάτησε να εκδίδεται για οικονομικούς λόγους, ήταν πολύ ασύμφορο να το συνεχίσω, άρχισα να βγάζω βιβλία.

Το πρώτο βιβλίο που έβγαλα στις εκδόσεις "ΙΣΤΟΣ" ήταν "η θυσία του Ιεφθάε" του Δαπόντε σε επιμέλεια Γ.Π. Σαββίδη».

Για τον Γ.Π. Σαββίδη ως μελετητή του Γ. Σεφέρη, ο Μανώλης Σαββίδης άρχισε να μας εξιστορεί, πως γνώρισε ο Γιώργος Σαββίδης τον Γιώργο Σεφέρη... «Ο Γ.Π. Σαββίδης σπούδασε φιλολογία στην Αθήνα και στην Αγγλία. Πήρε το διδακτορικό του στο Αριστοτέλειο στη Θεσσαλονίκη. Όταν νεαρός ακόμα έφυγε για να πάει στην Αγγλία να συνεχίσει τις σπουδές του, είχε ξεκινήσει μια αλληλογραφία με τον Σεφέρη.

Ο Σεφέρης ήταν τότε Πρόξενος στην Αγκυρα· όταν άρχισε μια πολύ γλυκία διστακτική αλληλογραφία, σε καρτποστάλ, σε δελτάρια, σε επιστολές και έπειτα αναπτύχθηκε μια φιλία που ζήλεψε πολύς κόσμος.

Μιλούσαν δύο Έλληνες οι οποίοι αισθανόντουσαν ότι ήταν πολύ μακριά από την πατρίδα τους. Ο μεν Σεφέρης διπλωμάτης, ο δε Σαββίδης φοιτητής. Έτσι από πολύ νωρίς υπήρξε αυτή η σχέση, μια έντονη σχέση πατέρα και γιου. Διότι ο Σεφέρης μεν δεν είχε παιδιά, ο Σαββίδης δε, είχε χάσει τον πατέρα του σε ηλικία 14 ετών και νομίζω ότι για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα ο ένας αναπλήρωσε για τον άλλον το κενό αυτό».

Για το ποιητικό έργο του Κ. Καβάφη

«Πιστεύω ότι όλοι οι δρόμοι κάποια στιγμή στη λογοτεχνία οδηγούν στον Καβάφη. Τουλάχιστον στην ελληνική λογοτεχνία. Ο Γιώργος Σαββίδης είχε μια συναισθηματική εμπλοκή με το έργο του Καβάφη, από πολύ μικρός, και συγκεκριμένα από την ημέρα που πέθανε ο πατέρας του και η μητέρα του, έδωσε στο νεαρό Γιώργο το πορτοφόλι του μακαρίτη και του είπε, "πήγαινε να πάρεις ένα βιβλίο με τα λεφτά που έχει αυτό το πορτοφόλι για να θυμάσαι τον πατέρα σου".

Ο Γιώργος Σαββίδης

Ο Γιώργος Σαββίδης πήγε ψάχνοντας να βρει την θρυλική έκδοση του "Αλαφροΐσκιωτου" του Σικελλιανού. Δεν την βρήκε, αλλά αγόρασε την πρώτη έκδοση των ποιημάτων του Καβάφη που είχε γίνει στην Αλεξάνδρεια με την εικαστική επιμέλεια του Τάκη Καλμούχου.

Από τότε λοιπόν χρονολογείται η συναισθηματική του εμπλοκή. Όταν άρχισε να ανδρώνεται και ως φιλόλογος, από τα φοιτητικά του χρόνια, είχε την ευκαιρία στο Cambridge όπου σπούδασε να συναντήσει τον Ε.Μ. Forster και να του ζητήσει κάποιες αναμνήσεις, γνώμες, κρίσεις, για το έργο του Καβάφη.

Ο Ε.Μ. Forster ο οποίος ήταν επίσης πολύ γλυκός άνθρωπος ανταποκρίθηκε πρόθυμα, και δημιουργήθηκε άλλη μια φιλία μεταξύ των δύο. Στη συνέχεια ο πατέρας μου επέστρεψε στην Ελλάδα, έκανε το στρατιωτικό του, άρχισε να εργάζεται στις εφημερίδες και τα περιοδικά, στο "Βήμα" και στον "Ταχυδρόμο" δηλαδή και παράλληλα τον ενδιέφερε η φιλολογική δουλειά.

Δούλεψε τα άπαντα του Βαλαωρίτη και του Καρυωτάκη. Μετά από πέντε χρόνια περίπου από την πρώτη επαφή, ο κληρονόμος του Καβάφη, ο Αλέκος Σεγκόπουλος, τον κάλεσε και του άνοιξε το αρχείο Καβάφη και τον προέτρεψε να το εκδόσει. Γιατί είχε καταλάβει ο Σεγκόπουλος ότι ο Σαββίδης έκανε σωστή φιλολογική δουλειά και ευσυνείδητη.

Νομίζω ότι είχε κακές εμπειρίες ο Σεγκόπουλος μέχρι τότε με κάποιους προηγούμενους μελετητές, αλλά αυτά είναι παλιές ιστορίες, τις έχουν πει άλλοι, που τις έχουν ζήσει καλύτερα».

Η Λένα Σαββίδη

«Η μητέρα μου προέρχεται από εκδοτική οικογένεια, οπότε από νωρίς είχε μπει στη διαδικασία της δημοσιογραφίας και των εκδόσεων. Είχε κάνει -ως διευθύντρια του περιοδικού "Ταχυδρόμος"- και κάποιες πρωτόλειες εκδόσεις, "Εκδόσεις Ταχυδρόμος", αλλά το 1969 ξεκίνησε με τον Αλκη Αγγέλου τις εκδόσεις "Ερμής". Διέγραψαν μια πορεία που δεν είναι η πιο μακροχρόνια στα ελληνικά εκδοτικά πράγματα, -υπάρχει η "Εστία", που μπροστά της υποκλινόμαστε όλοι με σεβασμό -αλλά ούτε την πιο λαμπρή εμπορικά, αλλά νομίζω ότι τελικά ο Ερμής, ήταν ένας σημαντικός εκδοτικός οίκος και πιστεύω ότι θα ξαναγίνει».

Ο νομπελίστας ποιητής Σέιμους Χίνυ

«Τον είχα δει στην Αμερική όταν αυτός ήταν Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ και εγώ ήμουν φοιτητής. Δεν είχα πάρει κανένα μάθημά του, αλλά τον είχα δει. Γνωριστήκαμε λίγα χρόνια αργότερα, το '97 όταν ήλθε στην Ελλάδα με την ευκαιρία της εκδόσεως του βιβλίου "Γα ποιήματα του Βάλτου", μια ανθολογία που του έκανε η Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ για τις εκδόσεις Καστανιώτη.

Ο Σέιμους Χίνυ είναι πολύ μετριόφρων άνθρωπος. Ντρέπεται να πει ότι έχει πάρει το βραβείο Νόμπελ. Αποκαλεί τη βράβευσή του ως την παρέμβαση της Στοκχόλμης».

Όσον αφορά τη μετάφραση των ποιημάτων, «Με τον Στρατή, μεταφράσαμε όλα τα ποιήματα αυτού του βιβλίου, των "ΑΛΦΑΒΗΤΩΝ" και επίσης με τη συνδρομή του κ. Θεοδόση Νικολάου και της κ. Σώτης Τριαντάφυλλου μεταφράσαμε την τελευταία ποιητική συλλογή του Σέιμους Χίνυ ολόκληρη. Λέγεται "The Spirit Level" στα αγγλικά, το "Αλφάδι" στα ελληνικά, η οποία κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις "ΕΡΜΗΣ" το Δεκέμβριο που πέρασε. Έτσι λοιπόν έχουμε μια αρκετά μεγάλη γκάμα μεταφραστική. Και αντιπροσωπευτική, από την ποίηση του Σέιμους Χίνυ».

Για τα χαρακτικά που περιέχει το βιβλίο, «Τα χαρακτικά τα έχει κάνει ο κ. Δημήτρης Χατζής, είναι ελληνοαμερικανός δεύτερης γενιάς, γεννήθηκε το 1921 στο Μπρούκλιν, από γονείς μετανάστες. Ο πατέρας του ήταν γουναράς από την Καστοριά, η μητέρα του από την Ανδριανούπολη. Είχαμε βρεθεί στην Αμερική, τον ήξερα από εκεί, αλλά και όταν συνόδευε τον Χίνυ στα ταξίδια του στην Ελλάδα. Είναι πολύ καλός άνθρωπος, φίλος, και σπουδαίος καλλιτέχνης, πιστεύω ότι είναι αδίκως σχετικά άγνωστος στην Ελλάδα. Βέβαια είναι περισσότερο γνωστός ως γλύπτης και η γλυπτική στην Ελλάδα δεν χαίρει ιδιαίτερης εκτιμήσεως, αλλά είναι πολύ καλός χαράκτης. Έτσι του ζητήσαμε να εικονογραφήσει τα ΑΛΦΑΒΗΤΑ».

Αλλο ένα αξιόλογο βιβλίο, το "Ημερολόγιο Φυλακής" του Παύλου Ζάννα, που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις "Ερμής", «Είναι η μεταγραφή των χειρόγραφων τετραδίων που κρατούσε ο Παύλος Ζάννας κατά τη διάρκεια της φυλακίσεώς του μέσα στη Δικτατορία. Είναι ένα μοναδικό έργο για τα ελληνικά πράγματα, δεν ξαναείχαμε ποτέ τέτοια καταγραφή σκέψεων, συναισθημάτων ενός πνευματικού ανθρώπου, ο οποίος είναι στη φυλακή και θα βρούμε πολύ λίγα ανάλογα έργα διεθνώς.

Δεν μπορώ να πω πάρα πολλά γιατί και εκεί έχω μια συναισθηματική εμπλοκή. Τον Παύλο τον γνώριζα και τον αγαπούσα. Δεν τον γνώρισα όσο θα ήθελα, άλλωστε πέθανε πολύ νέος. Στις 6 Δεκεμβρίου του περασμένου έτους έκλεισαν δέκα χρόνια από τον θάνατό του. Είχε γεννηθεί το 1929».

Η λογοτεχνική παραγωγή στην Ελλάδα

«Καταπληκτική! Ο κάθε "πικραμένος", είναι πλέον σε θέση να βγάλει βιβλίο. Βγαίνουν τόσο πολλά βιβλία, - είναι μια πολύ ευχάριστη κατάσταση - διότι το κοινό έχει πάρα πολλές δυνατότητες επιλογής, που για μένα είναι κάτι το θεμελιώδες».

Το ΕΚΕΒΙ και η πορεία του

«Η σύντομη μέχρι τώρα πορεία του υπό την καθοδήγηση της κ. Ζορμπά νομίζω ότι ήταν εξαιρετική. Ηταν από τους λίγους Οργανισμούς που έχουμε, που έκανε έργο καλό και ευρωπαϊκού επιπέδου. Ο κ. Λάζος, έχει όλες τις προδιαγραφές να κάνει επίσης εξαιρετική δουλειά. Περιμένουμε να δούμε τα δείγματα».

Γιάννης Πάνου
"Καθαρός πεζογραφικός λόγος"

ΑΝΘΡΩΠΟΣ χαμηλών τόνων, διακριτικός και αθόρυβος, ο Γιάννης Πάνου έφυγε για το οριστικό ταξίδι, την Κυριακή 11 Οκτωβρίου 1998. Γεννημένος στην Τρίπολη το 1943, ο Γιάννης Πάνου σπούδασε πολιτικός μηχανικός στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, όπου και έζησε μέχρι το 1986. Σύντροφος της ζωής και των καλλιτεχνικών προσπαθειών της Ρούλας Πατεράκη, μετακόμισε τότε μαζί και στην Αθήνα.

Στα γράμματα εμφανίστηκε το 1971, συμμετέχοντας στην ομαδική αντιδικτατορική έκδοση "Νέα Κείμενα".

Δέκα χρόνια αργότερα εκδίδει στη Θεσσαλονίκη (εκδόσεις Τρίλοφος) ένα μικρό μυθιστόρημα με τίτλο "Από το στόμα της παλιάς Remington", που προκαλεί αίσθηση με τη στερεή δομή και την αφηγηματικότητά του, φέρνοντας στο προσκήνιο έναν ιδιότυπο πεζογράφο.

Καίριος, όπως πάντα στις επισημάνσεις του, ο Δ.Ν. Μαρωνίτης έγραφε στην επιφυλλίδα του στο "Βήμα" της 21.11.1981, υπό τον τίτλο "Δελτίο ειδήσεων", για το πεζογράφημα του Γιάννη Πάνου "Από το στόμα της παλιάς Remington": (...) καθαρός πεζογραφικός λόγος δίχως μπάσταρδες επίμειξίες, που έχει ολότελα χωνέψει το μόχθο που το γέννησε, ώστε το τελικό εκφραστικό αποτέλεσμα να λειτουργεί όπως το δέρμα στο ανθρώπινο σώμα: κρύβει τα κόκαλα, ενώνει τα μέλη, δείχνει τα σχήματα. Ένα βιβλίο που δύσκολα θα γεράσει πια, αφού το χρόνο τον έχει εξαρχής μέσα του: κυριολεκτικά και μεταφορικά (...). Το μυθιστόρημα του Γιάννη Πάνου φαίνεται να αποδέχεται την ηθογραφική κατά βάση πορεία της νεοελληνικής λογοτεχνίας: αγροτική (Καρκαβίτσας, Παπαδιαμάντης), υπαρξιακή (Βιζυηνός), κοσμοπολίτικα επαρχιακή "Πεντζίκης, Καχτίτσης", πολιτική "Τσίρκας", ερωτική "Ταχτσής", δεν αποκρούει αυτόν τον σύνθετο ηθογραφικό κλήρο αλλά τον υποδέχεται με σεβασμό και τον μεταμορφώνει προσωπικά από τη μια στην άλλη φράση του, από το ένα στο άλλο κεφάλαιο του, κοιτάζοντας λοξά (όχι ειρωνικά) και τις λίγες μοντέρνες διαφυγές από τον νεοελληνικό κανόνα του Χειμωνά, της Δεληγιώργη, του Βαγενά, του Νόλλα κ.ά. Το αποτέλεσμα πάντως του διακριτικού αυτού, ερωτικού σχεδόν, διαλόγου είναι ένας νέος λόγος σύγχρονος, που ρωτά τον εαυτό του για τα σημερινά πραγματικά του όρια και μόλις για το αυριανό του μέλλον: τον επιούσιον υπόσχεται ο Πάνου, δίχως ωστόσο καμιά πατρική προστασία και αξίωση επαγγελίας.

Μετά πολύχρονη εκδοτική σιωπή, ο Γιάννης Πάνου τον περασμένο Μάιο εξέδωσε στον Καστανιώτη το δεύτερο βιβλίο του, το μυθιστόρημα "Ιστορία των Μεταμορφώσεων", μια αναφορά στην ιστορία των ιδεών και του πολιτισμού.

Με εντελώς διαφορετική γραφή από το προηγούμενο βιβλίο του, ο Πάνου επιλέγει πέντε διαφορετικούς χαρακτήρες, για να οικειωθεί τη μορφή τους και να μιλήσει με τη γλώσσα τους, εκφράζοντας τις δικές του απόψεις για τη ζωή, τον κόσμο, τη γνώση, τη λογοτεχνία, καθεαυτή.

Ο Δ.Ν. Μαρωνίτης σχολίασε στο "Βήμα της 28.6.98", προλαβαίνοντας την κριτική, το βιβλίο αυτό του Γιάννη Πάνου:

"Πρόκειται για μυθιστόρημα που διηγείται τον κόσμο αδιαίρετο, με μια φωνή όμως θερμή και συνεχώς ένσαρκη. Φωνή ωστόσο μακροσκοπική, που μοιράζεται και αναλογεί σε πέντε μεγάλα είδωλα της μυθιστορίας: τον Κοσμολόγο, τον Don Lorenzo, τον Φιλόσοφο, τον Σκάλδο και τον Μεσσία. (...) Οι μυθικοί αυτοί ήρωες του βιβλίου, που ο Γιάννης Πάνου τους παραδίδει, άμεσα ή έμμεσα, τον μυθιστορηματικό λόγο, είναι, πριν και πάνω απ' όλα ασκημένοι αφηγητές. Ξέρουν καλά την τέχνη του.

Γι' αυτό και παίρνουν τα μέτρα τους σε κρίσιμα σημεία· αυτοσχολιάζονται ως τεχνίτες της αφήγησης. Αυτά λοιπόν τα πολύτιμα αφηγηματικά αυτοσχόλια ενώνουν υπογείως, συχνά και ειρωνικώς, τον υπόδηλο συγγραφέα με τα πρόδηλα αφηγηματικά του είδωλα. Τέχνη και τεχνική που θυμίζουν τα ομηρικά έπη, τα οποία ο Πάνου ομολογεί ότι υπήρξαν λίγο πολύ πρότυπα και της δικής του θαυμαστής αφήγησης".

Ο Γιάννης Πάνου ήταν ένας σεμνός άνθρωπος, ένας πρωτότυπος δημιουργός, για τον οποίο ο τ. Υπουργός Πολιτισμού Ευάγγελος Βενιζέλος σε δήλωση του αναφέρει ότι "ο θάνατός του στερεί από τα ελληνικά Γράμματα έναν συγγραφέα σπάνιας ευαισθησίας, που γνώριζε όσο λίγοι τη διαπλοκή της ιστορικότητας, αφηγηματικότητας, και φιλοσοφικού στοχασμού".

Για του λόγου το αληθές του Ευάγγελου Βενιζέλου σας παραθέτουμε ένα απόσπασμα από το βιβλίο του Γιάννη Πάνου με τίτλο: "...από το στόμα της παλιάς Remington..." των εκδόσεων Καστανιώτη: «Όταν αργότερα οι Ενετοί αποφάσισαν με μεγάλες δυνάμεις ν' αποβιβαστούν στα παράλια και κατόρθωσαν να προχωρήσουν στο εσωτερικό της Πελοποννήσου, η Τουρκία υποχρεώθηκε με συνθήκη να τους παραχωρήσει όλο το Μοριά. Αργότερα οι Τούρκοι ξαναπήραν τη χώρα, και ο Μεγάλος Βεζύρης Αλή Κουμουρτζή, θεωρώντας τους Κυνούριους υπαίτιους της εξέγερσης, τους τιμώρησε σκληρά. Ακόμα μια φορά ο τόπος ρημάχτηκε από τις λεηλασίες και οι φυλακές γέμισαν από τη φτωχολογιά που δεν μπορούσε να πληρώσει τους ασήκωτους φόρους. Ο σπόρος της εξέγερσης ξαναρίχτηκε. Αυτή τη φορά στράφηκαν στη Ρωσία, μετά την ενθαρρυντική στάση της οποίας ο κόσμος πήρε και πάλι τα όπλα. Η Αικατερίνη, κρατώντας την υπόσχεσή της, έστειλε τον Ορλώφ και οι επαναστάτες γεμάτοι ελπίδες ρίχτηκαν στον αγώνα μέχρι που πάτησαν στο Μοριά εξήντα χιλιάδες Αλβανοί.

Την ώρα που οι πλιατσικολόγοι του Γκούρα και του Κωλέττη εγκαταλείπουν το Μοριά, ο ερχομός του Ιμπραήμ είναι πια το μοιραίο επακόλουθο δύο αιματηρών εμφύλιων συγκρούσεων. Μπροστά στον πολυάριθμο ταχτικό στρατό του με τους Ευρωπαίους αξιωματικούς, ο ρημαγμένος τόπος έχει ν' αντιτάξει τη διχόνοια και τη διάλυση, τους σπιλωμένους από τα κοτζαμπάσικα τερτίπια τίμιους αγωνιστές, τη φτώχεια και την κακομοιριά.

Με τα εγγλέζικα δάνεια η κυβέρνηση νοιάστηκε μόνο να καλύψει από τη μεριά της τις ανάγκες του Εμφύλιου έτσι που ο Ιμπραήμ αποβιβάζεται ανενόχλητος και αρχίζει ν' αλωνίζει το Μοριά. Ρημάζει, καίει, ξεπατώνει δέντρα, αρπάζει ζώα και σοδειές, αφανίζει ολόκληρα χωριά. Ο κόσμος παίρνει τα βουνά με ό,τι μπορεί να σηκώσει στα χέρια του. Η Κυνουρία γνωρίζει δυο φορές την καταστροφική μανία του επιδρομέα. Όπως πάντα έτσι και τώρα βρίσκονται ψυχωμένοι αγωνιστές που είναι έτοιμοι να πεθάνουν ηρωικά, κλεισμένοι σε πύργους και σε κάστρα, πολεμώντας άνισα, ξυπόλυτοι και νηστικοί, Ο Καψαμπέλης στην Καστάνιτσα, ο Κοντάκης στα Βέρβαινα, ο Ζαφειρόπουλος στο Αστρος, παράλογες, μοναχικές ελληνικές αντιστάσεις. Παρ' όλες τις προσπάθειες του Κολοκοτρώνη, στρατόπεδο ελληνικό δεν μπορεί να ριζώσει πουθενά: "Ετρώγαμε κριάρια και χλωρά στάχυα καψαλισμένα. Έδωκα διαταγή να χτυπούν τον αράπη όπου τον βρίσκουν, μέρα και νύχτα, μπαίνοντας μέσα στα στρατόπεδα και στα κονάκια. Οι στρατιώτες άρπαζαν σημαίες και τουμπερλέκια, έκλεβαν άλογα, σκότωναν, έκοβαν κεφάλια που τους τ' αγόραζα ένα τάλιρο το κομμάτι και τα' στελνα στους Τούρκους. Ήρθε και μας βρήκε ο Ζαχαριάδης να του υπογράψουμε τα χαρτιά. Απελπισμένοι τα υπογράψαμε, βάλαμε και τις υπογραφές εκείνων που λείπανε. Εκείνες τις μέρες οι δικοί μας σκότωσαν τριακόσιους Τούρκους καταμεσής στον κάμπο.
Πρώτη φορά έβλεπα τέτοιο κακό, δε γλίτωσε κανείς. Ο Ιμπραήμ λυσσασμένος βγαίνει από την Τρίπολη, ανεβαίνει στον Αγιο Πέτρο, καίει το χωριό και κατηφορίζει καίγοντας μέχρι το Αστρος. Μπροστά οι πεζοί έβαναν φωτιά κι από πίσω η καβαλαρία κυνηγούσε τα παιδιά να τα σκλαβώσει. Πέρασε όλη την Τσακωνιά πλαστρί".

Ηλίας Πετρόπουλος
Ο δέσμιος Ποιητής
"είναι συγκλονιστική η σιωπή του συγγραφικού κόσμου"

Ο υπουργός Δικαιοσύνης θα πρέπει να μάθει πως, στην απαίσια φυλακή της Κέρκυρας βρίσκεται έγκλειστος ένας Ποιητής. Εννοώ τον ισοβίτη Κώστα Σαμαρά. Ο Σαμαράς καταδικάστηκε γιατί λήστεψε κάποιες τράπεζες. Και καλώς έπραξε, αφού οι Τράπεζες είναι οι μεγαλύτεροι "γκάνγκστερ" που υπάρχουν. Ωστόσο, ο Σαμαράς καταδικάστηκε, κυρίως, επειδή με τις αλλεπάλληλες αποδράσεις του γελοιοποίησε την Αστυνομία.

Ο υπουργός Δικαιοσύνης ασφαλώς δεν θα έχει διαβάσει το αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα του Κώστα Σαμαρά. Τον διαβεβαιώ ότι είναι ένα θαυμάσιο βιβλίο, που πρέπει να το αγοράσει αμέσως. Ο Κούρτοβικ, μιλώντας για τις διώξεις κατά του Ανδρουλάκη, έγραψε: "είναι συγκλονιστική η σιωπή του συγγραφικού κόσμου".

Στην περίπτωση του Κώστα Σαμαρά, θα μπορούσα να πω ότι, είναι συγκλονιστική η σιωπή των κριτικών. Οι μόνοι που θυμήθηκαν τον Σαμαρά είναι ο Βαγγέλης Ραπτόπουλος, ο Ίκαρος Μπαμπασάκης και η κ. Αναγνώστου. Αναφέρω τα ονόματά τους για να τους τιμήσω.

Ο υπουργός Δικαιοσύνης καλά θα κάνει να πάει να συναντήσει τον Κώστα Σαμαρά στο κελί του. Το θέμα επείγει. Και, ενδεχομένως, θα λάβει διαστάσεις, καθότι ο Παντελής Βούλγαρης σχεδιάζει ένα φιλμ βάσει του βιβλίου του Κώστα Σαμαρά. Βέβαια, ο υπουργός Δικαιοσύνης θα αντιτείνει ότι, ο Σαμαράς είναι Κλέφτης. Η Κοινωνία ξερνάει τον Κλέφτη. Ο Κλέφτης ξερνάει διά της Κλοπής. Εμείς διαλέξαμε το επικίνδυνο επάγγελμα του Κώστα Σαμαρά. Εμείς.

Ο υπουργός Δικαιοσύνης μπορεί να πληροφορηθεί αρκετά για τον Κώστα Σαμαρά από τη συνέντευξη που έδωσε στον Θανάση Λάλα. Εσχάτως, ο Κώστας Σαμαράς τιμήθηκε με το πρώτο βραβείο Λογοτεχνίας και το πρώτο βραβείο Ζωγραφικής στον 1ο Πανελλήνιο Λογοτεχνικό και Εικαστικό Διαγωνισμό, στα σωφρονιστικά καταστήματα όλης της χώρας, που διοργάνωσε το περιοδικό ΥΦΟΣ και το ΕΚΕΒΙ.

Ο Κώστας Σαμαράς γράφει αλάνθαστα ελληνικά. Κι από τις τηλεφωνικές μας συνομιλίες νιώθω πως είναι ένας ευγενέστατος άνθρωπος. Ο Κώστας Σαμαράς δεν είναι θηρίο, ούτε χολεριασμένος. Ο Κώστας Σαμαράς είναι ήδη μια Προσωπικότητα. Είμαι πλήρως αλληλέγγυος με αυτόν τον ιδιόρρυθμο Ποιητή.

Ασφαλώς, ο υπουργός Δικαιοσύνης θα είναι θωρακισμένος με τις αστικές πεποιθήσεις περί Νόμου. Αλλά, κανείς δεν δικαιούται να μπαγλαρώνει έναν Ποιητή, οι Ποιητές είναι Ιερά Πρόσωπα. Οι υπουργοί Δικαιοσύνης θα πρέπει να μάθουν να ελευθερώνουν τους Ποιητές, ενεργώντας κόντρα στις αποφάσεις των αντιδραστικών Δικαστών. Είναι απαράδεκτο, είναι αδιανόητο, να σαπίζει στην φυλακή (ακόμη είκοσι χρόνια) ο Κώστας Σαμαράς. Η σχετική γαλλική παράδοση είναι διδακτικότατη. Ο βασιλιάς της Γαλλίας άφησε ελεύθερο τον δολοφόνο Βιγιόν. Ο Μαλρό έβγαλε από την φυλακή τον Ζαν Ζενέ. Ο ίδιος χάρισε την ποινή σε έναν έλληνα ποιητή, που το 1955 είχε διαπράξει μια ληστεία.

Η Ελένη Βλάχου είχε δημοσιεύσει τότε, ένα ευνοϊκό πολυσέλιδο άρθρο στις Εικόνες γι' αυτόν τον συμπατριώτη μας.

Όταν ο Αλτουσέρ σκότωσε τη γυναίκα του εδόθη εντολή άνωθεν (προφανώς από τον Μιτεράν) να τον κλείσουν σε μια ψυχιατρική κλινική, από όπου ο γνωστός φιλόσοφος έβγαινε συχνά κι έτρωγε σε διάφορα ρεστοράν. Έναντι όλων αυτών υφίσταται η απάνθρωπη ελληνική παράδοση των διώξεων μέχρι θανάτου, όπως στις παράνομες διώξεις του Κοεμτζή, του Ρωχάμη κ.ά.

Δηλαδή ο υπουργός Δικαιοσύνης δεν έχει άλλην διέξοδο στο πρόβλημα, που θέτει η περίπτωση του Κώστα Σαμαρά, από το να δόσει αυτεπαγγέλτως χάρη στον έγκλειστο Ποιητή.

Με την λέξη αυτεπαγγέλτως υπονοώ πως δεν θα εξαναγκαστεί ο Κώστας Σαμαράς να υποβάλει μια ταπεινωτική αίτηση χάριτος στο Συμβούλιο Χαρίτων. Ο Κώστας Σαμαράς δεν έχει ανάγκη από ελεημοσύνες και φιλανθρωπίες.

* (Το παραπάνω κείμενο δημοσιεύθηκε στην Ελευθεροτυπία στις 19.11.2000)

Λάκης Παπαστάθης*
Σε ποιο δωμάτιο κατοικεί ο αληθινός ποιητής;

Η εκπομπή "Παρασκήνιο" πάνω από 20 χρόνια για την ελληνική τηλεόραση γίνεται σε πραγματικούς χώρους. Όχι στο ψευτο - ντεκόρ του studio. Να θυμάσαι το στίχο του Μανόλη Αναγνωστάκη: "σε ποιο δωμάτιο κατοικεί ο αληθινός ποιητής;". Αν το στίχο αυτόν τον ξεκολλήσεις από την εποχή του, μπορεί να σε βοηθήσει να δεις ένα χώρο με τρόπο ιδιαίτερα εκφραστικό. Ίσως θα μπορούσε να γίνει μια ταινία μόνο με τις περιγραφές των χωρών που ζουν οι ποιητές.

Θυμάμαι την επίσκεψή μου στο μικρό διαμέρισμα του Ελύτη στη Σκουφά. Στο μικρό χωλ, ένα έργο του Θεόφιλου: "Μου το χάρισε ο Τεριάντ", θα πει ο ποιητής. Μπαίνοντας στο δωμάτιο απέναντι, ένα μικρό γραφείο. Πάνω του μια ασπρόμαυρη εικόνα του Διονυσίου Σολωμού. Δεξιά η βιβλιοθήκη, βιβλία δουλεμένα, άδετα, με τάξη. Στους τοίχους Γκίκας, Τσαρούχης, Νικολάου, Στέρης. Μια σχισμή απ' το παράθυρο έβλεπε προς την Ακρόπολη και τη θάλασσα. Απ' τη μισάνοιχτη διπλανή πόρτα, μισοφωτισμένο το κρεβάτι του ποιητή. Σε όλο το δωμάτιο μια και μόνο φωτογραφία: ο Οδυσσέας Ελύτης στο μέτωπο με γένια - Ο Ανθυπολοχαγός της Αλβανίας-.

Στη Χαλκίδα, ο Γιάννης Σκαρίμπας κρατώντας έναν τεράστιο μεγεθυντικό φακό, μας οδηγεί στην κουζίνα του σπιτιού του. Ανοίγει ένα σαραβαλιασμένο τεράστιο ψυγείο SIEMENS της δεκαετίας του '40. Μέσα όλες οι πρώτες εκδόσεις των βιβλίων του. Τα βγάζει ένα ένα, τα δείχνει στο φακό και εκφωνεί τους τίτλους τους.

Στην Πεύκη, ο Μανόλης Αναγνωστάκης ανοιγοκλείνει για πολλή ώρα τα συρτάρια του γραφείου του, ψάχνοντας μια μικρή φωτογραφία, τη φωτογραφία του Χάρη. Μεγεθύνοντας τον ήχο του ανοιγοκλεισίματος των συρταριών, το αποτέλεσμα είναι εξόχως ποιητικό.

Ο Γιώργος Ιωάννου στην Ομόνοια και τη Σταδίου, "γέφυρα βρεγμένη σκοτεινή", που λέει και ο Καββαδίας. Καφεδάκι στο ΝΕΟΝ. Νυχτερινή ζωγραφιά. Μνήμη και συγκίνηση για τον Μιχαήλ Μητσάκη. Αργότερα, στην Αρχαία Αγορά, εκεί που ήταν κάποτε το σπίτι της γιαγιάς του, πιάνει στο χέρι του τα χώματα "πολυδουλεμένα χώματα, πολυκαιριασμένα σαν το χώμα της Θεσσαλονίκης".

Στο ιατρείο του στη Ρηγίλης ο Γιώργος Χειμωνάς. Δεκάδες αγαλματίδια, έργα ζωγραφικής, εικόνες αρχετύπων. Αχιλλέας και Έκτορας, ο τυφλός Οιδίποδας με την Αντιγόνη στον Κολωνό. Ένα μικρό κασετοφωνάκι.

Ο Ε.Χ. Γονατάς στις αποθήκες του σπιτιού του στην Κηφισιά. Κούτες με παλιά χειρόγραφα, ημερολόγια, μια φωτογραφία του Φλωμπέρ, ένα παλιό ηλεκτρικό μάτι, κέρατα ελαφιού που έχουν μετατραπεί σε μελανοδοχείο, μια τεράστια φωτογραφία του σκύλου του το πορτρέτο του παππού μόλις που φαίνεται από τη σκόνη ο συγγραφέας αναζητεί κάτι να το καθαρίσει. Βρίσκει μια ταβανόβουρτσα με μικρό κοντάρι και το καθαρίζει με κινήσεις ελαιοχρωματιστή.

Ο Μένης Κουμανταρέας σε σφαιριστήριο της Πλατείας Βικτωρίας. Η μπίλια στο φλιπεράκι κάνει ατέλειωτες διαδρομές αστράφτοντας. Πολυχρωμία ηλεκτρική στα μηχανάκια. Ο συγγραφέας και η νεολαία του '70.

Τόποι και εικόνες του Κώστα Ταχτσή στον Κολωνό και γύρω απ' το σταθμό Λαρίσης. Το σπίτι, η αυλή, η ταράτσα. Τα μυθιστορηματικά πρόσωπα γίνονται τώρα πραγματικά, οι άνθρωποι της ζωής του.

Ο κακομοίρας της Χαμένης Ανοιξης του Στρατή Τσίρκα είναι πραγματικό πρόσωπο. Πρόκειται για το ζωγράφο Στέλιο Αναστασιάδη που πέντε χρόνια, μετά την έκδοση του βιβλίου, συγκρούεται με το μυθιστορηματικό του πρόσωπο, διεκδικώντας τη δική του αλήθεια, κόντρα στην αλήθεια της λογοτεχνίας.

Κυριακή απόγευμα στο σπίτι του Αλέξανδρου Κοτζιά, στο Γουδί. Η οικογένεια λείπει και είναι μόνος. Μετά από πολύωρο γύρισμα, ο συγγραφέας σκέφτεται αν θα συνεχίσει το γράψιμο μιας νουβέλας που είχε αρχίσει ή θα βγει βόλτα στη λιακάδα. Ενώ το συνεργείο μαζεύει τα φώτα και το μαγνητόφωνο, αποφασίζει να βγει. Μόνο η μηχανή λήψεως, χωρίς ολόκληρο το συνεργείο, τον ακολουθεί στους άδειους δρόμους. Χαλαρός απολαμβάνει τη βόλτα, φαίνεται πως αυτό το κάνει σπάνια, γιατί "ο συγγραφέας πρέπει να δουλέψει δυο φορές στη ζωή του, να κάνει καθημερινά δυο μεροκάματα. Το ένα για να ζήσει και τ' άλλο για να γράψει".

Απολαμβάνοντας τον απογευματινό ήλιο, φτάνουμε στους Αμπελοκήπους. Μπροστά μας ένας κινηματογράφος που λόγω του ότι είναι τέλος της σεζόν, παίζει παλιές κλασικές ταινίες. Στην προθήκη διαβάζουμε τον τίτλο: Βιττόριο Ντε Σίκα, Στρατηγός Ντελαροβέρε. Ο Αλέξανδρος Κοτζιάς αποφασίζει να μπει. Χαιρετιόμαστε και δίνουμε ραντεβού για την επόμενη μέρα. Δε θα ξεχάσω ποτέ τη χαρά του για τη χτεσινή βόλτα. Συνέχεια μας μιλούσε γι' αυτήν σαν κάτι εξαιρετικό κι επιπλέον η ταινία που είδε τον βοήθησε να προχωρήσει τη νουβέλα του.

Τέλη της δεκαετίας του '70. Ο Μιχάλης Κατσαρός στο σταθμό του τρένου στο Μοναστηράκι . Μετά στα παλιατζίδικα περιεργάζεται για ώρα μια τεράστια μπότα. Αγέρωχο πέρασμα απ' την Ομόνοια και το Σύνταγμα. Το βάδισμα του ποιητή στην πόλη. Όσοι τον θυμούνται να περπατάει θα καταλάβουν τι θέλω να πω. Μυστηριακός και ευθυτενής, παρών και απών ταυτόχρονα, μ' ένα ρυθμό εντελώς ιδιαίτερο, σχεδόν λάγνο, σαν στυλιζάρισμα σε θεατρική παράσταση. Εδώ η κινηματογραφική εικόνα κρατάει - διασώζει, αποκλειστικά αυτή, κάτι απ' το θρόισμα της ύπαρξής του. Espresso διαδηλωτές γράφουν στον τοίχο έναν στίχο του "ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ανάπηρη πάλι σου τάζουν". Ο ποιητής απαγγέλλει τους Σαδδουκαίους. Τα εξωλεκτικά στοιχεία της απαγγελίας, ο ρυθμός, ο τόνος της φωνής και κυρίως το βλέμμα σε σχέση με την κάμερα, κάνουν το ποίημα εκρηκτικό. Μετά, ενώ η διαδήλωση συνεχίζεται, ο ποιητής σαν να απευθύνεται στους νέους απαγγέλλει με πολύ δυνατή φωνή: "Πάρτε μαζί σας νερό το μέλλον μας έχει πολλή ξηρασία".

ΤΩΡΑ ΠΟΥ ΑΝΑΦΕΡΩ αποσπάσματα από παλαιότερες εκπομπές, σκέφτομαι πως μοιάζουν σαν μικρές ιστορίες, σαν αποσπάσματα από ταινίες fiction, παρ' όλο που γεννήθηκαν απ' την εμπειρία της πραγματικότητας, απ' το ρευστό της ζωής και όχι απ' τη φαντασία του σκηνοθέτη που προϋπάρχει του γυρίσματος. Η αφηγηματικότητα στο ντοκιμαντέρ δεν είναι προδοσία του είδους αλλά ο θρίαμβός του.

Θα μπορούσα να αναφέρω δεκάδες άλλα αποσπάσματα από εκπομπές του ΠΑΡΑΣΚΗΝΙΟΥ. Αν τα αποσπάσματα αυτά με έλληνες λογοτέχνες τα συνθέσεις, ίσως να έχεις μια ιδιότυπη ζωντανή ιστορία δίπλα αλλά και μέσα στην ιστορία της ελληνικής λογοτεχνίας.

Στο ΠΑΡΑΣΚΗΝΙΟ ο σκηνοθέτης και ο ρεπόρτερ δεν φαίνονται. Είναι πάντα πίσω απ' τη μηχανή. Το πολύ να φανούν κάτι μισοειδωμένα, η πλάτη, τα χέρια, μια κίνηση στο σκοτάδι. Ο σκηνοθέτης απουσιάζει απ' την εικόνα, όμως η επικοινωνία πρέπει να είναι παρούσα. Όλος ο χρόνος μιας εκπομπής κυλάει με τη μηχανή να σκοπεύει πάνω στο φιλοξενούμενο καλεσμένο μας. Είναι αδύνατο να απογειωθεί οτιδήποτε, όταν τα μισά και πλέον πλάνα είναι gros plan του παρουσιαστή. Ο σταρ παρουσιαστής είναι έξω απ' τις προθέσεις της εκπομπής μας και αφορά συνήθως τις δημοσιογραφικού χαρακτήρα τηλεοπτικές εκπομπές.

Πρέπει να διαφυλάξουμε τους λογοτέχνες, κυρίως τους ποιητές, απ' τους επαγγελματίες συζητητές, που συνήθως τους τρομοκρατούν και τους βγάζουν έξω απ' τα νερά τους. Για ν' ακούσουμε τους ποιητές, τη φωνή τους ή τη σιωπή τους, χρειάζεται ο οικείος χώρος, η αβίαστη επικοινωνία, ο σεβασμός και η επάρκεια του σκηνοθέτη, η γνώση του έργου του, η μάλλον βαθιά προσωπική ανάγνωση του έργου του, η υπομονή χωρίς βιασύνη και ο απεριόριστος χρόνος στην προετοιμασία και στο γύρισμα. Όλα αυτά φαίνονται αντιτηλεοπτικά - λόγω των γνωστών πρακτικών δεσμεύσεων - όμως ο σκηνοθέτης που πιστεύει στο έργο του βρίσκει τρόπο και τα καταφέρνει.

Τέλος, μην ξεχνάς τη βασική αρχή. Για να μιλήσεις για πολιτισμό πρέπει να παράγεις πολιτισμό.

Είμαστε κινηματογραφιστές που κάνουν εκπομπές για την τηλεόραση νοσταλγώντας το κλασικό κινηματογραφικό ντοκιμαντέρ και προσπαθούμε να προσαρμόσουμε την κινηματογραφική εμπειρία στη μικρή οθόνη.

Το ντοκιμαντέρ είναι ο σφυγμός ενός τόπου. Το τηλεοπτικό ρεπορτάζ -όταν προσπαθεί να υποκαταστήσει- είναι η έκπτωσή του.

Και ένα μικρό υστερόγραφο. Όσο καλή και να 'ναι μια εκπομπή δεν υποκαθιστά τη λειτουργία της ανάγνωσης του βιβλίου. Πρέπει να είμαστε ευτυχείς αν κάποιοι απ' τους θεατές μας οδηγηθούν στην απόλαυση της ανάγνωσης.

* Από το Συμπόσιο βιβλίο και ΜΜΕ, του ΕΚΕΒΙ και του τμήματος επικοινωνίας και ΜΜΕ του Παντείου Πανεπιστημίου, 4-5 Μαίου 1998.

Περισσότερα στις σελίδες του Λογοτεχνικού Περιοδικού "Ύφος"...

Επιμέλεια: Ν.Βασιλάκος